Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΙΕΡΙΑ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΩΝ. ΚΑΡΑΜΕΛΙΟΣ:

1. ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
2. ΤΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΙΔΙΩΜΑ ΤΩΝ ΓΗΓΕΝΩΝ ΚΙΤΡΟΥΣ ΠΙΕΡΙΑΣ

Γράφει ο Γιάννης Παπαγεωργίου, φιλόλογος.

Είναι μεγάλη υπόθεση να καταπιαστεί κάποιος με την αναλυτική και όσο γίνεται πιο πιστή μετάφραση των ομηρικών επών και μάλιστα της Οδύσσειας. Απαιτείται πλήρης γνώση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και δη της ομηρικής, η οποία απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια, ευρύτερο πεδίο γνώσης και κριτικής σκέψης. 

Όντας γραμμένα τα ομηρικά έπη σε στίχο ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, με ρυθμό και μέτρο, απαιτούν ειδική και πληρέστερη προεργασία, αντίληψη και δυνατότητα να μεταφερθεί ο κάθε ένας στίχος και η κάθε μια λέξη του ομηρικού κειμένου σε μορφή ολοκληρωμένη και ρέουσα διαμορφώνοντας έτσι ένα σχήμα ποιητικό. Τότε η ανάγνωση και η απαγγελία φορτώνεται μουσικές και χρώματα, οδηγεί τον αναγνώστη και μελετητή σε μονοπάτια βαθιά, καινούργια, πλήρη εικόνων και ήχων, όπου ο ομηρικός κόσμος αναδύεται ανάγλυφος και εκφραστικός.

Είναι δύσκολο να ταιριάξει κανείς τις λέξεις και τα νοήματα τους έχοντας ως αρχικό σημείο εκκίνησης το ομηρικό κείμενο, δημιουργώντας έτσι ένα ολοκληρωμένο νόημα, φράσεις που διαμορφώνουν ένα ενιαίο σύνολο, όπου οι εικόνες, οι σκηνές και τα νοήματα διαδέχονται το ένα πίσω από το άλλο, αποκτούν ομοιομορφία στην εμφάνιση αλλά κυρίως στην έκφραση των ιδεών και στη μετάδοση των αρχικών περιγραφών και ιδεών του ποιητή, του Ομήρου, καθώς όλα αυτά γράφτηκαν πριν από τρεις χιλιετίες και μεταφέρουν εικόνες και τρόπους ζωής της εποχής εκείνης, μιας εποχής ξεχωριστής αλλά και τελείως διαφορετικής από τη σημερινή.

Τούτος ο δρόμος ο δύσκολος, ο μοναχικός, ο πολύ δύσβατος, απαιτεί βαρύ εξοπλισμό, βαθιά γνώση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, κριτική ικανότητα, ικανή να συνδέσει πρόσωπα και καταστάσεις, έτσι που να τα αξιολογήσει σωστά και να τα μεταφέρει σε έναν άλλο κόσμο, το σημερινό, ο οποίος ως τρόπος ζωής και ως ιδεολογικός κόσμος διαφέρει ολοκληρωτικά από εκείνον.

Ο Γεώργιος Καραμέλιος με καταγωγή από το Κίτρος Πιερίας και διαμένοντας μόνιμα στο Κίτρος τόλμησε και διάβηκε το Ρουβικώνα, ξεκίνησε τη δική του μάχη, την πάλη με τις λέξεις, την αναμέτρηση με το ομηρικό κείμενο αγωνιζόμενος να προσθέσει το δικό μόχθο, να προσφέρει τη δική του εκδοχή στις ήδη υπάρχουσες μεταφράσεις της Οδύσσειας του Ομήρου.

Και μόνο η σκέψη ενός τέτοιου εγχειρήματος θα τρόμαζε πολλούς και θα τους απέτρεπε από αυτό τούτο το τιτάνιο έργο.

Ο Γεώργιος Καραμέλιος τόλμησε.

1

Ο Γεώργιος Καραμέλιος απεφοίτησε από το 6/τάξιο Ε΄γυμνάσιο Αρρένων Θασσαλονίκης και κατόπιν σπούδασε Ιατρική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, άσκησε την ειδικότητα του Παιδιάτρου, παράλληλα όμως εύρισκε πάντα το χρόνο να ασχολείται με την άλλη πλευρά του εαυτού του, αυτήν που αγαπούσε πάντα, τη λογοτεχνία και δη την πρώιμη αρχαία ελληνική, τα έπη του Ομήρου, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Έργα του: Τα Νεανικά, ποιητική συλλογή, 1983.

Το γλωσσικό Ιδίωμα των Γηγενών Κίτρους Πιερίας.

Ομήρου Οδύσσεια.

Το δεύτερο και τρίτο βιβλίο τα εξέδωσε σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων.

Εκκινώντας από μια πρώιμη αρχαιολατρεία και θαυμασμό του αρχαίου ελληνικού πνεύματος σε όλες τις εκφάνσεις αυτού ακολούθησε από τα μαθητικά του χρόνια μια πορεία προς τη γνώση και τη βαθύτερη κατανόηση αυτού του αρχαίου ελληνικού πνεύματος χτίζοντας θεμέλια και αποκτώντας εφόδια όσο γινόταν περισσότερα προς αυτήν την κατεύθυνση έχοντας ως απώτερο στόχο την ορθή και ολοκληρωτική χρήση τους στο μέλλον.

Το πιο δύσκολο από όλα σε μια απόπειρα μετάφρασης αρχαίου κειμένου δεν είναι η πιστή και κατά λέξη ερμηνεία των λέξεων και των φράσεων, έτσι ώστε να πει κάποιος πως πέτυχε σε ικανοποιητικό βαθμό το έργο που ανέλαβε είτε συνεργαζόμενος με κάποιον φορέα, είτε έχοντας ως βάση εκκίνησης την ατομική του περιέργεια και φιλομάθεια, την προσωπική του διάθεση να αναμετρηθεί με το απέναντι βουνό των λέξεων και των νοημάτων του αρχικού κειμένου το οποίο εξαρχής δείχνει να είναι ανυπέρβλητο και αξεπέραστο, αποτελώντας συγχρόνως τη μεγάλη προκληση και το προσωπικό στοίχημα όποιου αγωνιστή έχει το σθένος και ανταποκριθεί στην πρόκληση αυτήν να σταθεί αντάξιος των προκλήσεων και να υπερπηδήσει τα εμπόδια, να σπάσει τους φραγμούς του αγνώστου, του κειμένου στη συγκεκριμένη περίπτωση με το χαοτικό πρώιμο ελληνικό λεξιλόγιο, έτσι όπως σε τέλειο βαθμό το διαμόρφωνε η ομηρική γλώσσα και το παρέδωσαν ευτυχώς καταγεγραμμένο προσεκτικά και με αναλυτικό τρόπο οι γραφείς του 6^ου αιώνα κατ’ εντολήν του τυράννου των Αθηνών Πεισίστρατου.

Το πιο δύσκολο σε μια απόπειρα ψυχής, όταν δηλαδή όλα γίνονται από αγάπη και πάθος, για να ξεδιπλώσει ο νους τις δυνάμεις του και να αντιληφθεί ο ίδιος το εύρος το βάθος των ικανοτήτων του διεισδύοντας μες τη θάλασσα του αρχαίου κειμένου, τότε ο κίνδυνος εκδηλώνεται τεράστιος όσον αφορά την αληθινή αντίληψη των νοημάτων που υπάρχουν ολοφάνερα στο κείμενο ή κρύβονται στο βάθος των λέξεων ή των φράσεων, έτσι όπως τις διαμόρφωσε και ολοκληρωσε τα νοήματά τους ο ποιητής στέλνοντας μηνύματα φανερά ή εξ ολοκλήρου κρυφά, ελλειπτικά και φορτωμένα υπονοούμενα προτρέποντας τον αναγνώστη να περιπλανηθεί σε μονοπάτια δύσκολα και σε κορφές ανείπωτες.

2

Εκεί ο ρόλος του μεταφραστή μεστός και χορταστικός ανοίγει αυτά τα μονοπάτια και οδηγεί τον αναγνώστη της προσπάθειάς του σε δρόμους καινούργιους, έτσι όπως αυτός τους ψυχανεμίστηκε μέσα από το βαρύ και επιβλητικό βηματισμό των αρχαϊκών λέξεων της ομηρικής ποίησης αφήνοντας τον στη συνέχεια να περιπλανηθεί ο ίδιος ο αναγνώστης μες το χρόνο και τις εικόνες περιπλανώμενος σε όλο το εύρος των ομηρικών ατραπών, ιδεολογικές, ηθικές, πολιτικές, πολιτιστικές, ανθρωπιστικές και ανθρώπινες, ένα σύνολο από αλληλένδετες, φορτωμένες αξίες και κώδικες, έννοιες.

Το ακόμα πιο δύσκολο για ένα σύγχρονο ανιχνευτή του ομηρικού κειμένου είναι μήπως υποπέσει στην παγίδα της ευκολίας, να αναγνώσει κάποιες προηγούμενες μεταφράσεις και να τις αντιγράψει, εν πολλοίς, να βαδίσει επάνω στην πεπατημένη, όπως τη χάραξαν οι προηγούμενοι, Πάλλης, Καζαντζάκης και άλλοι.

Ο καθείς, όταν καταπιάνεται σε ένα τέτοιο έργο, έχει τη διάθεση να αφήσει το δικό του στίγμα, να προσφέρει κάτι καινούργιο, μια δική του πνοή, ένα λόγο, ένα όραμα ψυχής, έτσι όπως το διαμόρφωσε μελετώντας το αρχικό κείμενο και ανοίγοντας τους πόρους του δικού του πνεύματος οδηγούμενος σε όρια υπερβατά και απροσμέτρητα μες της εσωτερικής διαδικασίας το μονόδρομο, πλάθοντας καινούργιες λέξεις και νοήματα από τον πηλό των αρχαίων λέξεων μες

το καμίνι μιας κρυφής φωτιάς που κατακαίει τα πάντα για να οδηγήσει στην

ανάπλαση των παλαιών και δοκιμασμένων σε καινούργια, όταν η πρώτη λάμψη

του υλικού ξαναβρίσκει τη λαμπρότητα της και γυαλίζει εκ νέου, αυτόφωτη και ζωντανή ύλη που σκορπίζει φως και ζωή.

Έτσι ανακαλύπτει κανείς διαβάζοντας τη μετάφραση του κ. Γεωργίου Καραμέλιου μια σειρά από λέξεις οι οποίες φέρουν τη δική του σφραγίδα, τη δική του οπτική, το ατομικό του λεκτικό οπλοστάσιο, όπως το διαμόρφωσε με την προσωπική του εργασία.

Λέξεις και φράσεις που φανερώνουν την προσωπική του διαδρομή σε τούτον το χώρο.

Τέτοια λεκτικά παραδείγματα είναι:

Γιατί από των ίδιωνε τις αγνωμιές έχασαν τη ζωή τους, [Α, 7]

Σε σπήλαια κουφωτά, αφού άντρα της να κάμει αυτόν πολύ το λαχταρούσε, [Α, 15]

Μα στους Αιθίοπες εκείνος είχε πάει, που κατοικούν αλάργα, [Α, 22]

Γιατί λοιπόν αυτόν τόσο πολύ κακίζεις, Δία; [Α, 62]

Παιδί μου, ποίος σου λόγος ξέφυγε απ’ το φράχτη των δοντιών σου, [Α. 64]

Σ’ αυτόνε έπειτα η θεά, η λαμπρομάτα η Αθηνά, απάντησε και είπε: [Α, 80]

Και στη νεράιδα την ωριόμαλλη να πει τη σταθερή βουλή μας, [Α, 86]

Κι εστάθη στων Θιακών τη χώρα, στου Δυσσέα μπρος το παλάτι, [Α, 103]

΄Ω ξένε, χαίρε, κοντά σ’ εμάς θα βρεις φιλοξενιά’ αφού κατόπι

το δείπνο θα χορτάσεις, ξήγα μας για ό,τι ανάγκη έχεις΄, [Α, 123-124]

Κι εκείνοι ευτύς αφού τα έφεραν στο καλοκούβερτο καράβι όλα

τα στοίβαξαν, καθώς τους πρόσταξε ο ακριβός ο γιος του Οδυσσέα.

[Β, 414-415]

3

Κι όλη τη νύχτα, ως την αυγή, το πλοίο έσχιζε την πελαγίσια στράτα.

[Β, 434]

Σηκώθη αγέρι πρύμο δυνατό ξοπίσω να φυσάει΄και γρήγορα πολύ εκείνα

τις ψαροτρόφες θαλασσότρατες περάσαν, στη Γεραιστό κατόπι

τη νύχτα αράξανε’ [Γ, 176-177]

Και η πιστή επιστάτρια σταρόψωμο έφερε για να τους βάλει, [Δ, 55]

Σ’ αγρό, τρισόργωτο, δεν έμεινε πολύ καιρό ανήξερος ο Δίας,

που μ’ αστραπόβροντο χτυπώντας τον, του πήρε τη ζωή του. [Ε, 127-128]

Ποιος είναι αυτός αυτός που ακλουθεί τη Ναυσικά ο αψηλός κι ωραίος ξένος; [Ζ, 276]

Μα έλα, να δείξω εγώ σ’ εσέ τον τόπο του Θιακού, ώστε να μάθεις.[Ν, 344]

Και έσμιξε μελίγλυκο μκρασί σε μια γαβάθα μέσα [Ξ, 78]

Θεόθρεφτε Μενέλαε, και άρχοντα του τόπου, σκέψου,

Είτε για εμάς τους δυο φανέρωσε ο θεός ετούτο το σημάδι, είτε για σε τον ίδιο. [Ο, 167-168]

Το άλλο βιβλίο του κ. Γεωργίου Καραμέλιου είναι αυτό που έχει τον τίτλο: Το γλωσσικό ιδίωμα των γηγενών Κίτρους Πιερίας.

Λέξεις και αφηγήσεις.

Δεύτερο μισό του 19^ου και πρώτο μισό του 20^ου αιώνα.

Για να γράψει αυτό το βιβλίο ο κ. Καραμέλιος παρακινήθηκε από την πραγματικότητα που βίωσε στην πατρίδα του το Κίτρος. Εκεί οι κάτοικοι

μιλούσαν διαφορετικές διαλέκτους, καθώς υπήρχαν διάφορες ομάδες ανθρώπων που κατάγονταν από διαφορετικούς τόπους.

Υπήρχαν Ντόπιοι, πόντιοι, Θρακιώτες, πρόσφυγες από την Ανατολική Ρωμυλία, οι οποίοι κουβαλούσαν και εκδήλωναν τον ξεχωριστό ο καθένας τους, όπως επίσης και η καθεμιά ομάδα, τρόπο ζωής και τη δική τους διάλεκτο, στοιχεία που δημιουργούσαν μια άκρως ενδιαφέρουσα πραγματικότητα, άξια προσοχής και παρατήρησης.

Όλα αυτά συγκίνησαν πολύ το Γεώργιο Καραμέλιο, ο οποίος επεξεργαζόταν τα πάντα και παρατήρησε πως οι λέξεις των νεώτερων Ελλήνων βρίσκονταν σε άμεση σχέση με το απώτερο ελληνικό παρελθόν, το ομηρικό που τόσο σημαντική θέση κατέχει στην ελληνική γλωσσολογία.

Παρασυρμένος από αυτήν την ανακάλυψη και τη μέθη συγχρόνως των πραγμάτων άρχισε να συλλέγει λέξεις ιδιωματικές οι οποίες θα αποτελούσαν την πρώτη ύλη για μια μελλοντική έκδοση, όταν και εφόσον θα γινόταν πράξη μια τέτοια ενέργεια.

Στην προσπάθειά του αυτή συγκέντρωσε ένα μεγάλο αριθμό λέξεων που έφτιαξαν ένα πρωτογενές υλικό για περαιτέρω μελέτη και έρευνα. Παράλληλα δημιούργησε και ορισμένους κανόνες ορθογραφίας και προφοράς με βάση αυτά τα τεκμήρια.

4

Κάποιες από τις λέξεις που διαμόρφωσαν το σώμα τούτο είναι:

Αβδέλα από τη λέξη βδέλα

Αλόρθους: όρθιος

Αναβάλματα: άδικες κατηγορίες

Βριμένους: βρεγμένος

Γραίνου: ξαίνω

Δρένους: δρύινος

Έπινους: έπαινος

Ζάου και ζένουμι: ψευτοζώ, εγώ ξέρω πως ζω

Θαραπαμός: ευφροσύνη, ανακούφιση

Ιφέτους: εφέτος

Ξάρφους: ξάδερφος

Παραφασάδα: βιασύνη, φούρια

Πιδγιακό: έθιμο της Πρωτοχρονιάς

Ρούγα: δρομάκι, σοκάκι

Στιμάρου: εκτιμώ, σέβομαι

Φνος: φθηνός.

Οι λέξεις γίνονται η εικόνα της ζωής, κομμάτι της αλήθειας, ο χρόνος και ο τόπος του ανθρώπου, ο καθρέφτης της πορείας του διαχρονικά, η ίδια η ζωή του, αποτυπώνουν την παρουσία του επάνω στη γη, φορτίζουν το συναισθηματικό του κόσμο, ανοίγουν δρόμους στην προσπάθειά του να νοηματοδοτήσει από την αρχή αξίες και οράματα που συνοδεύουν τον άνθρωπο σε κάθε στιγμή της παρουσίας του, αγγίζουν την ψυχή του, τον κάνουν να χαίρεται ή να βιώνει αρνητικά συναισθήματα, εν κατακλείδι ταυτίζονται με την ύπαρξή του.

Ο Γεώργιος Καραμέλιος αναζήτησε και ερεύνησε, συνέλεξε και διαμόρφωσε ένα σύνολο από λέξεις που κινδύνευαν να χαθούν, να εξαφανισθούν με την ολοκληρωτική επίθεση της τηλεόρασης, της τεχνολογίας και του σύγχρονου τρόπου ζωής.

Προτού χαθούν αυτά που έθρεψαν τις προηγούμενες γενιές και αποτελέσουν ένα μακρινό και για πολλούς ανύπαρκτο παρελθόν.