Η μεγαλύτερη ναυτική τραγωδία της Μεσογείου - Είχε περισσότερα θύματα και από τον Τιτανικό
Η νύχτα είναι άγρια στον Σαρωνικό. Λίγα μίλια από το Σούνιο, ένα παλιό φορτηγό ατμόπλοιο, το «Όρια», παλεύει με την καταιγίδα και χτυπά στα βράχια της νησίδας Πάτροκλος. Στα...
αμπάρια του βρίσκονται στοιβαγμένοι Ιταλοί αιχμάλωτοι πολέμου. Σε λίγη ώρα, η θάλασσα θα «κλείσει» πάνω από μία από τις πιο πολύνεκρες ναυτικές τραγωδίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που για δεκαετίες έμεινε σχεδόν άγνωστη.
Το πλοίο και το «φορτίο» του πολέμου
Το «Όρια» ήταν νορβηγικό εμπορικό ατμόπλοιο, ναυπηγημένο το 1920 στο Σάντερλαντ της Αγγλίας. Στα χρόνια του πολέμου επιτάχθηκε και χρησιμοποιήθηκε από τους Γερμανούς για μεταφορές, σε μια περίοδο όπου, μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, χιλιάδες Ιταλοί στρατιωτικοί μετατρέπονται σε αιχμαλώτους και μετακινούνται με πλοία που δεν είχαν σχεδιαστεί για τέτοια «αποστολή».
Στις 11 Φεβρουαρίου 1944 αποπλέει από τη Ρόδο για τον Πειραιά, μεταφέροντας 4.115 Ιταλούς αιχμαλώτους (43 αξιωματικούς, 118 υπαξιωματικούς και 3.885 στρατιώτες), μαζί με περίπου 90 Γερμανούς στρατιώτες, ενώ το πλήρωμα περιλάμβανε Νορβηγό καπετάνιο και Έλληνες ναυτικούς.
Η καταιγίδα στον Πάτροκλο
Την επόμενη μέρα, 12 Φεβρουαρίου 1944, το πλοίο πιάνεται σε σφοδρή κακοκαιρία. Κοντά στο ακρωτήριο Σούνιο και τη νησίδα Πάτροκλος, χτυπά στα βράχια. Όσοι έχουν μελετήσει την υπόθεση μιλούν για ένα πλοίο υπερφορτωμένο, με ανθρώπους κλεισμένους στα αμπάρια, χωρίς ουσιαστική δυνατότητα διαφυγής όταν τα πράγματα στραβώσουν. Η βύθιση είναι γρήγορη και το μέγεθος της καταστροφής τρομακτικό.
Οι νεκροί υπολογίζονται σε πάνω από 4.000, κυρίως Ιταλοί αιχμάλωτοι πολέμου, γεγονός που κατατάσσει το ναυάγιο ανάμεσα στις χειρότερες ναυτικές τραγωδίες της Ιστορίας και, ειδικότερα, στη μεγαλύτερη απώλεια ζωών από βύθιση ενός μόνο πλοίου στη Μεσόγειο.
Οι ελάχιστοι διασωθέντες
Ο ακριβής αριθμός των διασωθέντων διαφέρει ανά πηγή, κάτι που δείχνει και το χάος των ημερών. Μεταγενέστερες ιταλικές καταγραφές αναφέρουν ότι σώθηκαν 21 Ιταλοί αιχμάλωτοι, 6 Γερμανοί στρατιώτες και ένας Έλληνας ναυτικός, μαζί με τον Νορβηγό καπετάνιο. Σε κάθε εκδοχή, οι επιζώντες είναι μετρημένοι στα δάχτυλα μπροστά στον όγκο των θυμάτων.
Η σιωπή της Κατοχής
Παρά το μέγεθος της τραγωδίας, το ναυάγιο δεν περνά στον δημόσιο λόγο όπως θα περίμενε κανείς. Η γερμανική στρατιωτική διοίκηση διερευνά τα αίτια, όμως γύρω από το γεγονός επιβάλλεται αυστηρή σιωπή και λογοκρισία. Στα παράλια της νοτιοανατολικής Αττικής ξεβράζονται σοροί και, όπου δεν παραμένουν στον βυθό, θάβονται πρόχειρα σε ομαδικούς τάφους. Για χρόνια, η ιστορία του «Όρια» μοιάζει να «σβήνει» μέσα στα σκοτάδια του πολέμου.
Η ανακάλυψη που ξανάφερε τη μνήμη στην επιφάνεια
Η υπόθεση αρχίζει να βγαίνει από τη λήθη όταν ο δύτης Αριστοτέλης Ζερβούδης εντοπίζει και ταυτοποιεί το ναυάγιο το 1999. Το 2002, μετά από έρευνα σε αρχεία και τεκμήρια, η ιστορία δημοσιοποιείται συστηματικά και το «Όρια» αποκτά ξανά όνομα, θέση και αφήγηση.
Ακόμα και σήμερα, ευρήματα από το ναυάγιο έχουν παρουσιαστεί σε μουσειακές συλλογές, ως χειροπιαστή υπενθύμιση μιας τραγωδίας που συνέβη δίπλα στην Αθήνα, αλλά έμεινε για δεκαετίες στη σκιά.
Το μνημείο στο Χάρακα και η ετήσια δέηση
Στην περιοχή του Χάρακα, στο 60ό χιλιόμετρο της λεωφόρου Αθηνών–Σουνίου, έχει ανεγερθεί μνημείο απέναντι από το σημείο της βύθισης. Εκεί τελείται κάθε χρόνο επιμνημόσυνη δέηση, με την παρουσία εκπροσώπων και από τις δύο χώρες, για να θυμίζει ότι κάτω από αυτά τα νερά βρίσκεται ένα «θαλάσσιο νεκροταφείο» του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Το «Όρια» παραμένει δεν έγινε ποτέ παγκόσμιος μύθος όπως ο «Τιτανικός», παρότι οι απώλειες ήταν πολλαπλάσιες. Έγινε, όμως, μνήμη για όσους έμειναν πίσω να ψάχνουν ονόματα, ίχνη και μια αλήθεια που άργησε να ειπωθεί.
Το πλοίο και το «φορτίο» του πολέμου
Το «Όρια» ήταν νορβηγικό εμπορικό ατμόπλοιο, ναυπηγημένο το 1920 στο Σάντερλαντ της Αγγλίας. Στα χρόνια του πολέμου επιτάχθηκε και χρησιμοποιήθηκε από τους Γερμανούς για μεταφορές, σε μια περίοδο όπου, μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, χιλιάδες Ιταλοί στρατιωτικοί μετατρέπονται σε αιχμαλώτους και μετακινούνται με πλοία που δεν είχαν σχεδιαστεί για τέτοια «αποστολή».
Στις 11 Φεβρουαρίου 1944 αποπλέει από τη Ρόδο για τον Πειραιά, μεταφέροντας 4.115 Ιταλούς αιχμαλώτους (43 αξιωματικούς, 118 υπαξιωματικούς και 3.885 στρατιώτες), μαζί με περίπου 90 Γερμανούς στρατιώτες, ενώ το πλήρωμα περιλάμβανε Νορβηγό καπετάνιο και Έλληνες ναυτικούς.
Η καταιγίδα στον Πάτροκλο
Την επόμενη μέρα, 12 Φεβρουαρίου 1944, το πλοίο πιάνεται σε σφοδρή κακοκαιρία. Κοντά στο ακρωτήριο Σούνιο και τη νησίδα Πάτροκλος, χτυπά στα βράχια. Όσοι έχουν μελετήσει την υπόθεση μιλούν για ένα πλοίο υπερφορτωμένο, με ανθρώπους κλεισμένους στα αμπάρια, χωρίς ουσιαστική δυνατότητα διαφυγής όταν τα πράγματα στραβώσουν. Η βύθιση είναι γρήγορη και το μέγεθος της καταστροφής τρομακτικό.
Οι νεκροί υπολογίζονται σε πάνω από 4.000, κυρίως Ιταλοί αιχμάλωτοι πολέμου, γεγονός που κατατάσσει το ναυάγιο ανάμεσα στις χειρότερες ναυτικές τραγωδίες της Ιστορίας και, ειδικότερα, στη μεγαλύτερη απώλεια ζωών από βύθιση ενός μόνο πλοίου στη Μεσόγειο.
Οι ελάχιστοι διασωθέντες
Ο ακριβής αριθμός των διασωθέντων διαφέρει ανά πηγή, κάτι που δείχνει και το χάος των ημερών. Μεταγενέστερες ιταλικές καταγραφές αναφέρουν ότι σώθηκαν 21 Ιταλοί αιχμάλωτοι, 6 Γερμανοί στρατιώτες και ένας Έλληνας ναυτικός, μαζί με τον Νορβηγό καπετάνιο. Σε κάθε εκδοχή, οι επιζώντες είναι μετρημένοι στα δάχτυλα μπροστά στον όγκο των θυμάτων.
Η σιωπή της Κατοχής
Παρά το μέγεθος της τραγωδίας, το ναυάγιο δεν περνά στον δημόσιο λόγο όπως θα περίμενε κανείς. Η γερμανική στρατιωτική διοίκηση διερευνά τα αίτια, όμως γύρω από το γεγονός επιβάλλεται αυστηρή σιωπή και λογοκρισία. Στα παράλια της νοτιοανατολικής Αττικής ξεβράζονται σοροί και, όπου δεν παραμένουν στον βυθό, θάβονται πρόχειρα σε ομαδικούς τάφους. Για χρόνια, η ιστορία του «Όρια» μοιάζει να «σβήνει» μέσα στα σκοτάδια του πολέμου.
Η ανακάλυψη που ξανάφερε τη μνήμη στην επιφάνεια
Η υπόθεση αρχίζει να βγαίνει από τη λήθη όταν ο δύτης Αριστοτέλης Ζερβούδης εντοπίζει και ταυτοποιεί το ναυάγιο το 1999. Το 2002, μετά από έρευνα σε αρχεία και τεκμήρια, η ιστορία δημοσιοποιείται συστηματικά και το «Όρια» αποκτά ξανά όνομα, θέση και αφήγηση.
Ακόμα και σήμερα, ευρήματα από το ναυάγιο έχουν παρουσιαστεί σε μουσειακές συλλογές, ως χειροπιαστή υπενθύμιση μιας τραγωδίας που συνέβη δίπλα στην Αθήνα, αλλά έμεινε για δεκαετίες στη σκιά.
Το μνημείο στο Χάρακα και η ετήσια δέηση
Στην περιοχή του Χάρακα, στο 60ό χιλιόμετρο της λεωφόρου Αθηνών–Σουνίου, έχει ανεγερθεί μνημείο απέναντι από το σημείο της βύθισης. Εκεί τελείται κάθε χρόνο επιμνημόσυνη δέηση, με την παρουσία εκπροσώπων και από τις δύο χώρες, για να θυμίζει ότι κάτω από αυτά τα νερά βρίσκεται ένα «θαλάσσιο νεκροταφείο» του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Το «Όρια» παραμένει δεν έγινε ποτέ παγκόσμιος μύθος όπως ο «Τιτανικός», παρότι οι απώλειες ήταν πολλαπλάσιες. Έγινε, όμως, μνήμη για όσους έμειναν πίσω να ψάχνουν ονόματα, ίχνη και μια αλήθεια που άργησε να ειπωθεί.
