γράφει ο Γιώργος Α. Λεονταρίτης
«Σαρδάμ», λέγεται το μπέρδεμα τής γλώσσας. Κάτι θέλεις να πεις, και απρόοπτα – χωρίς φυσικά να το θέλεις – αντί για την φράση που έπρεπε να προφέρεις, ένα σκοτείνιασμα τού μυαλού, μία αφηρημάδα, φέρνει την σύγχυση, και λες κάτι τελείως ακατανόητο, προκαλώντας – μοιραία – την θυμηδία των γύρω σου. Αυτό, το έχουμε πάθει όλοι μας. Εάν...
όμως η κακιά ώρα το φέρει, και κάνει αυτό το «σαρδάμ» κάποιος επίσημος, τότε η διακωμώδηση τού στοιχίζει αρκετά.
Τα λέμε αυτά, με αφορμή το «σαρδάμ» τού Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Τασούλα, κατά την εθνική εορτή τής 25ης Μαρτίου. Μετά την λήξη τής παρέλασης, έρχεται η στιγμή των δηλώσεων. Πρώτος ο Ανώτατος Άρχων, έχει τον λόγο μπροστά στα μικρόφωνα και τις κάμερες τής τηλεόρασης. Κι εκεί ακριβώς, έγινε το κακό! Αντί να πει για τον Αγώνα τής Απελευθέρωσης του 1821, η γλώσσα… «επαναστάτησε» και είπε «Ο Αγώνας τής Απελευθέρωσης τού… 1981…»!… Έκπληξη στην αρχή από το ακροατήριο, γέλια στην συνέχεια.
Κι όλο αυτό, σε απ’ ευθείας μετάδοση, οπότε δεν μπορούσε τίποτα να καλυφθεί ή να διορθωθεί εκ των υστέρων. Δεν είναι αμάρτημα φυσικά. Ο κ. Τασούλας είναι μορφωμένος άνθρωπος, γνώστης τής ελληνικής Ιστορίας, και ακόμα ικανός ρήτορας. Η ατυχία της στιγμής όμως, σε αρπάζει και σε πετάει στην δικαιοδοσία τής σάτιρας. Το έχουν πάθει πολλοί. Το «σαρδάμ», κατ’ εξοχήν έχει χαντακώσει κυρίως εκπροσώπους τού πολιτικού κόσμου, αλλά περισσότερο έχει κάνει θραύση στον χώρο τού θεάτρου.
Διακεκριμένοι ηθοποιοί την ώρα τής παράστασης, έχουν μπερδέψει τα λόγια τους, κάνοντας το κείμενο ακατανόητο ή φαιδρό. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα στο θέατρο. Στην πολιτική όμως, η σάτιρα γίνεται «θανατηφόρα». Είναι και το «τρακ», που ενισχύει την ταραχή, και σε σπρώχνει στην σφαίρα τής σύγχυσης. Οι σατιρικές εκπομπές τής τηλεόρασης, πήραν το «σαρδάμ» του κ. Τασούλα, και το έκαναν πρώτο θέμα. Με μία τέτοια ατυχία, είναι αδύνατον να ξεφύγεις από την αγκαλιά τής γελοιοποίησης. Κι αν στις μέρες μας, η σατιρική διακωμώδηση εξαντλείται σε κάποια κανάλια, τα παλιά χρόνια, τον πρώτο λόγο σ’ αυτόν τον τομέα, είχαν οι γελοιογράφοι.
Η πολιτική γελοιογραφία μέσα στους αιώνες, κυριαρχούσε στον ελληνικό Τύπο. Δίπλα στο κύριο άρθρο, συνήθως η γελοιογραφία συμπλήρωνε την πολεμική κατά της παράταξης που αντιπολιτευόταν το έντυπο. Ο γελοιογράφος – σκιτσογράφος ήταν απαραίτητος στο επιτελείο τής εφημερίδας, και ανέβαζε την κυκλοφορία της. Μεγάλα ονόματα καλλιτεχνών κοσμούσαν τις σελίδες των εφημερίδων. Να θυμίσουμε μερικούς, από τα πολύ παλιά χρόνια, μέχρι τα νεότερα: Ασλόγλου, Πρωτοπάτσης, Αλή-Ντίνο Μπέης, Σοφ. Αντωνιάδης, Κουμετάκης, Καστανάκης, Φωκ. Δημητριάδης, Παύλος Παυλίδης, Αρχέλαος Αντώναρος, Βασίλης Χριστοδούλου, Σταμ. Πολενάκης, Κώστας Μητρόπουλος, Βασ. Μητρόπουλος, ο ΚΥΡ, ο Σκουλάς, και άλλοι.
Μάλιστα τα παλιά χρόνια, που δεν υπήρχε, βέβαια, τηλεόραση, οι πολιτικοί γίνονταν γνωστοί ως πρόσωπα, όχι τόσο από τις φωτογραφίες, αλλά από τις… γελοιογραφίες. Ο Σπύρος Μαρκεζίνης, π.χ. είχε κακοπάθει από τους γελοιογράφους! Αυτό όμως, όχι μόνο δεν τον δυσαρεστούσε, αλλά τον ενθουσίαζε! Συχνά μάλιστα, ζητούσε από τους γελοιογράφους τα πρωτότυπα σχέδιά τους, για μία μεγάλη συλλογή γελοιογραφιών που είχε στην κατοχή του.
Ο μεγάλος γελοιογράφος Βασίλης Χριστοδούλου, μου είχε αφηγηθεί, το εξής απίστευτο περιστατικό. Τα πρώτα χρόνια κυρίως της δεκαετίας του 1950, ο Χριστοδούλου και ο Αρχέλαος είχαν απαραιτήτως τις έγχρωμες γελοιογραφίες τους καθημερινά, στην πρώτη σελίδα τής «Αθηναϊκής» τού Γιάννη Παπαγεωργίου. Η «Αθηναϊκή» αντιπολιτευόταν σφοδρά την κυβέρνηση Παπάγου – Μαρκεζίνη. Κι ο τελευταίος είχε καταστεί μόνιμος στόχος τής σατιρικής πένας. Κάποτε λοιπόν – μού έλεγε ο Χριστοδούλου – «με ζήτησε στο τηλέφωνο ο Μαρκεζίνης επιτακτικά.
Ανησύχησα, μη γνωρίζοντας τι θα μου έσουρνε. Όταν λοιπόν σήκωσα με καρδιοχτύπι το ακουστικό, τον άκουσα να διαμαρτύρεται, επειδή… δεν τον είχα σατιρίσει για τρεις ημέρες! Και με παρεκάλεσε, να μην τον ξεχνώ! Θεωρούσε την γελοιογραφία, σαν την καλύτερη διαφήμισή του…»! Ο Κων. Τσάτσος επίσης, είχε γίνει στόχος τού Φωκίωνα Δημητριάδη, που του είχε κολλήσει δίπλα του μία… κότα! Αφορμή ήταν μία φασαρία που είχε γίνει, όταν ήταν υπουργός Προεδρίας, με τις Όρνιθες τού Αριστοφάνους που είχε ανεβάσει ο Κάρολος Κουν στο αρχαίο θέατρο. Όταν λοιπόν επρόκειτο ο Τσάτσος ν’ εκλεγεί Ακαδημαϊκός, παρεκάλεσε τον Φωκίωνα Δημητριάδη για ένα διάστημα, να μην τον έβαζε στις γελοιογραφίες του με την κότα, μέχρι να γίνει η εκλογή του στην Ακαδημία!
Κι ο Δημητριάδης, ευχαρίστως ικανοποίησε την παράκλησή του, και ξανάρχισε την σάτιρά του, μόλις εξελέγη Ακαδημαϊκός ο Τσάτσος… Σε κάποιες περιπτώσεις, οι γελοιογράφοι σύρθηκαν και στα δικαστήρια. Όταν οι εκπρόσωποι των Αρχών, εστερούντο τού αισθήματος τού χιούμορ, έστρεφαν τα βέλη τους κατά των γελοιογράφων και κατά των υπεύθυνων των εφημερίδων. Κάτι τέτοιο, είχε συμβεί με τον κορυφαίο γελοιογράφο Αρχέλαο Αντώναρο, μία 25η Μαρτίου, όπως τώρα το κωμικό περιστατικό με τον Πρόεδρο, συνέβη κατά την εθνική μας εορτή.
Εκείνο τον καιρό – 1953 ή 1954 – ο πρωθυπουργός Παπάγος είχε εξασθενήσει τρομερά από μία μυστηριώδη ασθένεια (εδώ κρύβεται ένα τεράστιο θέμα, αλλά δεν είναι τού παρόντος). Υπήρχε λοιπόν πρόβλημα, εάν ο Στρατάρχης – Πρωθυπουργός θα μπορούσε να παρακολουθήσει την μεγάλη στρατιωτική παρέλαση. Τότε, δεν ήξεραν από τι έπασχε στην πραγματικότητα ο Στρατάρχης, και ενόμιζαν ότι απλά τον τυραννούσε μία ακατάσχετη υπνηλία. Ο Αρχέλαος, λοιπόν, έκανε τον Παπάγο με νυχτικιά και σκούφο ύπνου δεμένο σε μία μεγάλη λάμπα σαλονιού, και τον Μαρκεζίνη να εξηγεί, ότι έκαναν πρόβα, για το πώς θα σταθεί ο Στρατάρχης στην παρέλαση!
Κινήθηκε δικαστική δίωξη κατά τού Αρχέλαου, του εκδότη Παπαγεωργίου και του υπευθύνου τού Τυπογραφείου. Στην δίκη, προσήλθε σαν μάρτυρας υπερασπίσεως ο Γεώργιος Παπανδρέου. Παρά την ρητορική δεινότητα όμως του πολιτικού ηγέτη, ο Αρχέλαος καταδικάστηκε σε χρηματική ποινή. Αυτά τότε… Σήμερα, εάν υπήρχαν γελοιογράφοι όπως παλιά, κι εάν οι γελοιογράφοι έπαιζαν πρωταρχικό ρόλο στα έντυπα, όπως τότε, σίγουρα ο κ. Τασούλας θα είχε την τιμητική του!
Θα τον σατίριζαν για τον Απελευθερωτικό Αγώνα του… 1981, προβάλλοντας ίσως ως ελευθερωτή με φουστανέλα, τον… Ανδρέα Παπανδρέου, αφού τότε κέρδισε τις εκλογές ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ! Επίσης, εάν υπήρχαν στις μέρες μας και θεατρικές επιθεωρήσεις (το ωραιότατο αυτό ελληνικό είδος τού θεάτρου) ασφαλώς θα γράφονταν σατιρικά νούμερα με το θέμα που θα προσέφερε το απρόοπτο αυτό «σαρδάμ» τού Προέδρου, που συνέβη στην χειρότερη στιγμή, όταν όλοι οι προβολείς τής δημοσιότητας, ήσαν στραμμένοι επάνω του. Η ζημιά έγινε όμως, χωρίς βέβαια να το θέλει το «θύμα».
Ο κ. Τασούλας μπήκε στο στόχαστρο τής τηλεοπτικής «αρβύλας». Θέμα, που ήλθε ουρανοκατέβατο για τους παρουσιαστές. Θα είχαμε να συμβουλεύσουμε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, να μην πάρει κατάκαρδα το ατύχημά του, και να σατιρίσει ο ίδιος τον εαυτό του, δείχνοντας ότι «άνθρωποι είμαστε, σφάλματα κάνουμε», όπως λέει και το τραγούδι… Όσο για τον αείμνηστο Ανδρέα Παπανδρέου, σίγουρα η ψυχή του θα αγάλλεται που αναγνωρίζεται μετά θάνατον, ως… εθνικός Απελευθερωτής!
Τα λέμε αυτά, με αφορμή το «σαρδάμ» τού Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Τασούλα, κατά την εθνική εορτή τής 25ης Μαρτίου. Μετά την λήξη τής παρέλασης, έρχεται η στιγμή των δηλώσεων. Πρώτος ο Ανώτατος Άρχων, έχει τον λόγο μπροστά στα μικρόφωνα και τις κάμερες τής τηλεόρασης. Κι εκεί ακριβώς, έγινε το κακό! Αντί να πει για τον Αγώνα τής Απελευθέρωσης του 1821, η γλώσσα… «επαναστάτησε» και είπε «Ο Αγώνας τής Απελευθέρωσης τού… 1981…»!… Έκπληξη στην αρχή από το ακροατήριο, γέλια στην συνέχεια.
Κι όλο αυτό, σε απ’ ευθείας μετάδοση, οπότε δεν μπορούσε τίποτα να καλυφθεί ή να διορθωθεί εκ των υστέρων. Δεν είναι αμάρτημα φυσικά. Ο κ. Τασούλας είναι μορφωμένος άνθρωπος, γνώστης τής ελληνικής Ιστορίας, και ακόμα ικανός ρήτορας. Η ατυχία της στιγμής όμως, σε αρπάζει και σε πετάει στην δικαιοδοσία τής σάτιρας. Το έχουν πάθει πολλοί. Το «σαρδάμ», κατ’ εξοχήν έχει χαντακώσει κυρίως εκπροσώπους τού πολιτικού κόσμου, αλλά περισσότερο έχει κάνει θραύση στον χώρο τού θεάτρου.
Διακεκριμένοι ηθοποιοί την ώρα τής παράστασης, έχουν μπερδέψει τα λόγια τους, κάνοντας το κείμενο ακατανόητο ή φαιδρό. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα στο θέατρο. Στην πολιτική όμως, η σάτιρα γίνεται «θανατηφόρα». Είναι και το «τρακ», που ενισχύει την ταραχή, και σε σπρώχνει στην σφαίρα τής σύγχυσης. Οι σατιρικές εκπομπές τής τηλεόρασης, πήραν το «σαρδάμ» του κ. Τασούλα, και το έκαναν πρώτο θέμα. Με μία τέτοια ατυχία, είναι αδύνατον να ξεφύγεις από την αγκαλιά τής γελοιοποίησης. Κι αν στις μέρες μας, η σατιρική διακωμώδηση εξαντλείται σε κάποια κανάλια, τα παλιά χρόνια, τον πρώτο λόγο σ’ αυτόν τον τομέα, είχαν οι γελοιογράφοι.
Η πολιτική γελοιογραφία μέσα στους αιώνες, κυριαρχούσε στον ελληνικό Τύπο. Δίπλα στο κύριο άρθρο, συνήθως η γελοιογραφία συμπλήρωνε την πολεμική κατά της παράταξης που αντιπολιτευόταν το έντυπο. Ο γελοιογράφος – σκιτσογράφος ήταν απαραίτητος στο επιτελείο τής εφημερίδας, και ανέβαζε την κυκλοφορία της. Μεγάλα ονόματα καλλιτεχνών κοσμούσαν τις σελίδες των εφημερίδων. Να θυμίσουμε μερικούς, από τα πολύ παλιά χρόνια, μέχρι τα νεότερα: Ασλόγλου, Πρωτοπάτσης, Αλή-Ντίνο Μπέης, Σοφ. Αντωνιάδης, Κουμετάκης, Καστανάκης, Φωκ. Δημητριάδης, Παύλος Παυλίδης, Αρχέλαος Αντώναρος, Βασίλης Χριστοδούλου, Σταμ. Πολενάκης, Κώστας Μητρόπουλος, Βασ. Μητρόπουλος, ο ΚΥΡ, ο Σκουλάς, και άλλοι.
Μάλιστα τα παλιά χρόνια, που δεν υπήρχε, βέβαια, τηλεόραση, οι πολιτικοί γίνονταν γνωστοί ως πρόσωπα, όχι τόσο από τις φωτογραφίες, αλλά από τις… γελοιογραφίες. Ο Σπύρος Μαρκεζίνης, π.χ. είχε κακοπάθει από τους γελοιογράφους! Αυτό όμως, όχι μόνο δεν τον δυσαρεστούσε, αλλά τον ενθουσίαζε! Συχνά μάλιστα, ζητούσε από τους γελοιογράφους τα πρωτότυπα σχέδιά τους, για μία μεγάλη συλλογή γελοιογραφιών που είχε στην κατοχή του.
Ο μεγάλος γελοιογράφος Βασίλης Χριστοδούλου, μου είχε αφηγηθεί, το εξής απίστευτο περιστατικό. Τα πρώτα χρόνια κυρίως της δεκαετίας του 1950, ο Χριστοδούλου και ο Αρχέλαος είχαν απαραιτήτως τις έγχρωμες γελοιογραφίες τους καθημερινά, στην πρώτη σελίδα τής «Αθηναϊκής» τού Γιάννη Παπαγεωργίου. Η «Αθηναϊκή» αντιπολιτευόταν σφοδρά την κυβέρνηση Παπάγου – Μαρκεζίνη. Κι ο τελευταίος είχε καταστεί μόνιμος στόχος τής σατιρικής πένας. Κάποτε λοιπόν – μού έλεγε ο Χριστοδούλου – «με ζήτησε στο τηλέφωνο ο Μαρκεζίνης επιτακτικά.
Ανησύχησα, μη γνωρίζοντας τι θα μου έσουρνε. Όταν λοιπόν σήκωσα με καρδιοχτύπι το ακουστικό, τον άκουσα να διαμαρτύρεται, επειδή… δεν τον είχα σατιρίσει για τρεις ημέρες! Και με παρεκάλεσε, να μην τον ξεχνώ! Θεωρούσε την γελοιογραφία, σαν την καλύτερη διαφήμισή του…»! Ο Κων. Τσάτσος επίσης, είχε γίνει στόχος τού Φωκίωνα Δημητριάδη, που του είχε κολλήσει δίπλα του μία… κότα! Αφορμή ήταν μία φασαρία που είχε γίνει, όταν ήταν υπουργός Προεδρίας, με τις Όρνιθες τού Αριστοφάνους που είχε ανεβάσει ο Κάρολος Κουν στο αρχαίο θέατρο. Όταν λοιπόν επρόκειτο ο Τσάτσος ν’ εκλεγεί Ακαδημαϊκός, παρεκάλεσε τον Φωκίωνα Δημητριάδη για ένα διάστημα, να μην τον έβαζε στις γελοιογραφίες του με την κότα, μέχρι να γίνει η εκλογή του στην Ακαδημία!
Κι ο Δημητριάδης, ευχαρίστως ικανοποίησε την παράκλησή του, και ξανάρχισε την σάτιρά του, μόλις εξελέγη Ακαδημαϊκός ο Τσάτσος… Σε κάποιες περιπτώσεις, οι γελοιογράφοι σύρθηκαν και στα δικαστήρια. Όταν οι εκπρόσωποι των Αρχών, εστερούντο τού αισθήματος τού χιούμορ, έστρεφαν τα βέλη τους κατά των γελοιογράφων και κατά των υπεύθυνων των εφημερίδων. Κάτι τέτοιο, είχε συμβεί με τον κορυφαίο γελοιογράφο Αρχέλαο Αντώναρο, μία 25η Μαρτίου, όπως τώρα το κωμικό περιστατικό με τον Πρόεδρο, συνέβη κατά την εθνική μας εορτή.
Εκείνο τον καιρό – 1953 ή 1954 – ο πρωθυπουργός Παπάγος είχε εξασθενήσει τρομερά από μία μυστηριώδη ασθένεια (εδώ κρύβεται ένα τεράστιο θέμα, αλλά δεν είναι τού παρόντος). Υπήρχε λοιπόν πρόβλημα, εάν ο Στρατάρχης – Πρωθυπουργός θα μπορούσε να παρακολουθήσει την μεγάλη στρατιωτική παρέλαση. Τότε, δεν ήξεραν από τι έπασχε στην πραγματικότητα ο Στρατάρχης, και ενόμιζαν ότι απλά τον τυραννούσε μία ακατάσχετη υπνηλία. Ο Αρχέλαος, λοιπόν, έκανε τον Παπάγο με νυχτικιά και σκούφο ύπνου δεμένο σε μία μεγάλη λάμπα σαλονιού, και τον Μαρκεζίνη να εξηγεί, ότι έκαναν πρόβα, για το πώς θα σταθεί ο Στρατάρχης στην παρέλαση!
Κινήθηκε δικαστική δίωξη κατά τού Αρχέλαου, του εκδότη Παπαγεωργίου και του υπευθύνου τού Τυπογραφείου. Στην δίκη, προσήλθε σαν μάρτυρας υπερασπίσεως ο Γεώργιος Παπανδρέου. Παρά την ρητορική δεινότητα όμως του πολιτικού ηγέτη, ο Αρχέλαος καταδικάστηκε σε χρηματική ποινή. Αυτά τότε… Σήμερα, εάν υπήρχαν γελοιογράφοι όπως παλιά, κι εάν οι γελοιογράφοι έπαιζαν πρωταρχικό ρόλο στα έντυπα, όπως τότε, σίγουρα ο κ. Τασούλας θα είχε την τιμητική του!
Θα τον σατίριζαν για τον Απελευθερωτικό Αγώνα του… 1981, προβάλλοντας ίσως ως ελευθερωτή με φουστανέλα, τον… Ανδρέα Παπανδρέου, αφού τότε κέρδισε τις εκλογές ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ! Επίσης, εάν υπήρχαν στις μέρες μας και θεατρικές επιθεωρήσεις (το ωραιότατο αυτό ελληνικό είδος τού θεάτρου) ασφαλώς θα γράφονταν σατιρικά νούμερα με το θέμα που θα προσέφερε το απρόοπτο αυτό «σαρδάμ» τού Προέδρου, που συνέβη στην χειρότερη στιγμή, όταν όλοι οι προβολείς τής δημοσιότητας, ήσαν στραμμένοι επάνω του. Η ζημιά έγινε όμως, χωρίς βέβαια να το θέλει το «θύμα».
Ο κ. Τασούλας μπήκε στο στόχαστρο τής τηλεοπτικής «αρβύλας». Θέμα, που ήλθε ουρανοκατέβατο για τους παρουσιαστές. Θα είχαμε να συμβουλεύσουμε τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, να μην πάρει κατάκαρδα το ατύχημά του, και να σατιρίσει ο ίδιος τον εαυτό του, δείχνοντας ότι «άνθρωποι είμαστε, σφάλματα κάνουμε», όπως λέει και το τραγούδι… Όσο για τον αείμνηστο Ανδρέα Παπανδρέου, σίγουρα η ψυχή του θα αγάλλεται που αναγνωρίζεται μετά θάνατον, ως… εθνικός Απελευθερωτής!
