Γράφει ο Στέργιος Ι. Καλλέργης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Δημογραφίας και Ιστορίας της (Τοπικής) Εκπαίδευσης στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
Η τελευταία δεκαετία χαρακτηρίζεται από έντονες δημογραφικές μεταβολές στην Ελλάδα, με άμεσες επιπτώσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα. Η σταθερή μείωση των γεννήσεων και το αρνητικό φυσικό ισοζύγιο οδηγούν σε συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού, ενώ ενδεικτικά οι θάνατοι υπερβαίνουν σταθερά τις γεννήσεις τα τελευταία χρόνια, επιβεβαιώνοντας τη δημογραφική κάμψη της χώρας. Παράλληλα, η...
πληθυσμιακή γήρανση και η εσωτερική μετακίνηση προς τα μεγάλα αστικά κέντρα εντείνουν τις ανισότητες στη γεωγραφική κατανομή των μαθητών. Οι εξελίξεις αυτές έχουν ήδη αποτυπωθεί στο σχολικό δίκτυο, με μείωση των μαθητών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και πλήθος μεταβολών στη λειτουργία σχολικών μονάδων σε όλη τη χώρα, όπως συγχωνεύσεις, υποβιβασμοί και αναστολές λειτουργίας, κυρίως σε περιφερειακές περιοχές. Χαρακτηριστικό είναι ότι κάθε χρόνο στις μεγάλες Διευθύνσεις Εκπαίδευσης οι λειτουργικές υπεραριθμίες ξεπερνάνε ακόμα και τις 120+ με αποτέλεσμα να μειώνονται οι αποσπάσεις. Προς το παρόν, μετά και την εκπαιδευτική κρίση του 2013-2020 όσον αφορά τα οργανικά κενά και τις μεταθέσεις, οργανικές υπεραριθμίες δεν έχουμε στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις σε ποσοστό που δεν αγγίζει ούτε καν το 1%.
Στο πλαίσιο αυτών των εθνικών εξελίξεων, η Πιερία αποτελεί
χαρακτηριστική περίπτωση περιφερειακής διεύθυνσης εκπαίδευσης όπου οι
δημογραφικές μεταβολές αποτυπώνονται άμεσα στον εκπαιδευτικό χάρτη. Η
μείωση των γεννήσεων, η γήρανση του πληθυσμού και η εσωτερική
μετανάστευση προς τα μεγάλα αστικά κέντρα έχουν επηρεάσει τον μαθητικό
πληθυσμό, με αποτέλεσμα τη σταδιακή αναπροσαρμογή της λειτουργικότητας
πολλών σχολικών μονάδων από το 2013 και εξής. Συγχωνεύσεις τμημάτων ή
σχολείων, υποβιβασμοί οργανικότητας, αλλά και περιπτώσεις ενίσχυσης ή
αναβάθμισης μονάδων, συνθέτουν μια δυναμική εικόνα μετασχηματισμού του
τοπικού σχολικού δικτύου. Χαρακτηριστικά να αναφερθεί ότι το σχολικό
έτος που είμαστε, η Διεύθυνση Εκπαίδευσης χαρακτήρισε λειτουργικά
υπεράριθμους 64 εκπαιδευτικούς ΠΕ70 (Δασκάλους) και 20 εκπαιδευτικούς
ΠΕ60 (Νηπιαγωγούς). Σχετικά με τα δημοτικά, το 15ο Δ.Σ. είχε την
πρωτοκαθεδρία στις υπεραριθμίες καθώς χαρακτηρίστηκαν υπεράριθμοι 7
ΠΕ70-Δάσκαλοι, ενώ το αμέσως επόμενο ήταν το Δ.Σ. Καρίτσας με 5
υπεραριθμίες. Το παρόν άρθρο επιχειρεί να καταγράψει τις βασικές
τάσεις αυτής της περιόδου στην Πιερία, να αναδείξει τα κρίσιμα σημεία
αλλαγής και να διατυπώσει προτάσεις για έναν πιο βιώσιμο σχεδιασμό του
σχολικού χάρτη έως το 2030.
Οι γεννήσεις στην Πιερία παρουσιάζουν σαφή πτωτική τάση
κατά την περίοδο 2007-2024, αντανακλώντας τη γενικότερη δημογραφική
κρίση που αντιμετωπίζει η χώρα. Από τις 1.310 γεννήσεις του 2007 και το
υψηλό των 1.467 γεννήσεων το 2008, ο αριθμός τους μειώθηκε σταδιακά,
φτάνοντας τις 734 το 2024, που αποτελεί τη χαμηλότερη τιμή της περιόδου.
Συνολικά, μέσα σε δεκαεπτά χρόνια οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά περίπου
44%, γεγονός που προμηνύει σημαντική συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού
τα επόμενα χρόνια. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί βασικό παράγοντα για την
κατανόηση των μεταβολών που έχουν ήδη συντελεστεί και αναμένεται να
συντελεστούν στο σχολικό δίκτυο της Πιερίας. Ακολουθούν τα στοιχεία ανά
έτος.
| Έτος | Γεννήσεις |
|---|
| 2007 | 1.310 |
| 2008 | 1.467 |
| 2009 | 1.397 |
| 2010 | 1.401 |
| 2011 | 1.261 |
| 2012 | 1.139 |
| 2013 | 1.079 |
| 2014 | 982 |
| 2015 | 1.010 |
| 2016 | 1.022 |
| 2017 | 973 |
| 2018 | 943 |
| 2019 | 938 |
| 2020 | 867 |
| 2021 | 896 |
| 2022 | 760 |
| 2023 | 769 |
| 2024 | 734 |
Η πορεία του μαθητικού πληθυσμού στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση της
Πιερίας κατά την περίοδο 2013-2025 επιβεβαιώνει τις επιπτώσεις της
δημογραφικής συρρίκνωσης που καταγράφεται στον νομό ήδη από τα τέλη της
δεκαετίας του 2000. Οι γεννήσεις μειώθηκαν από 1.467 το 2008 σε 982 το
2014 και στη συνέχεια σε μόλις 760 το 2022 και 734 το 2024,
δημιουργώντας μικρότερες ηλικιακές ομάδες που σταδιακά εισέρχονται στο
εκπαιδευτικό σύστημα. Στα Νηπιαγωγεία, ο αριθμός των μαθητών παρέμεινε
σχετικά σταθερός μέχρι το 2020, κυμαινόμενος μεταξύ 1.842 και 2.044
μαθητών. Από το 2021 και μετά, όμως, ακολουθεί σαφή πτωτική πορεία,
φθάνοντας τους 1.759 μαθητές το σχολικό έτος 2024-2025. Συνολικά, σε
σχέση με το 2013-2014, η μείωση ανέρχεται περίπου στο 10%. Ακόμη
εντονότερη είναι η εικόνα στα Δημοτικά Σχολεία. Ο μαθητικός πληθυσμός
από 7.815 μαθητές το 2013-2014 μειώθηκε στους 6.094 το 2024-2025,
παρουσιάζοντας απώλεια 1.721 μαθητών ή περίπου 22%. Η πτώση γίνεται
ιδιαίτερα εμφανής μετά το 2019-2020, όταν οι γενιές που γεννήθηκαν κατά
τη διάρκεια της δημογραφικής κρίσης αρχίζουν να εισέρχονται μαζικά στην
υποχρεωτική εκπαίδευση. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν ότι η Πιερία
εισέρχεται σε μια περίοδο διαρκούς μείωσης του μαθητικού πληθυσμού, η
οποία αναμένεται να συνεχιστεί και τα επόμενα χρόνια, καθώς οι γεννήσεις
εξακολουθούν να κινούνται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Ως εκ τούτου, οι
συζητήσεις για μεταβολές στη λειτουργικότητα των σχολικών μονάδων,
συγχωνεύσεις, υποβιβασμούς ή αναβαθμίσεις συνδέονται άμεσα με τις
δημογραφικές εξελίξεις και τις μελλοντικές ανάγκες του εκπαιδευτικού
δικτύου του νομού.
Ακολουθούν τα στοιχεία**
| Σχολικό Έτος | Νηπιαγωγεία | Δημοτικά |
|---|
| 2013-2014 | 1.955 | 7.815 |
| 2014-2015 | 1.842 | 7.873 |
| 2015-2016 | 2.044 | 7.828 |
| 2016-2017 | 1.884 | 7.920 |
| 2017-2018 | 1.869 | 7.853 |
| 2018-2019 | 1.998 | 7.634 |
| 2019-2020 | 1.961 | 7.495 |
| 2020-2021 | 1.985 | 7.152 |
| 2021-2022 | 1.906 | 6.828 |
| 2022-2023 | 1.813 | 6.465 |
| 2023-2024 | 1.828 | 6.286 |
| 2024-2025 | 1.759 | 6.094 |
Η πρόβλεψη της μελλοντικής εξέλιξης του μαθητικού πληθυσμού στην Πιερία
βασίζεται στη σαφή και σταθερή πτωτική τάση που καταγράφεται την
περίοδο 2013-2025, καθώς και στη συνεχή μείωση των γεννήσεων, οι οποίες
αποτελούν τον βασικό προγνωστικό δείκτη για την είσοδο μαθητών στην
πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Η μείωση των γεννήσεων από περίπου 1.300+
ετησίως στις αρχές της περιόδου σε κάτω από 750 το 2024 δημιουργεί μια
ισχυρή ένδειξη ότι η πτωτική πορεία του μαθητικού πληθυσμού θα
συνεχιστεί και την επόμενη πενταετία. Με βάση την τάση της τελευταίας
δωδεκαετίας (γραμμική εξέλιξη της μείωσης) και την αντιστοίχιση των
γενεών με την είσοδό τους στο σχολικό σύστημα, προκύπτει ότι τόσο τα
Νηπιαγωγεία όσο και τα Δημοτικά Σχολεία θα συνεχίσουν να μειώνονται
σταδιακά έως το 2030, με εντονότερη πίεση στα Δημοτικά, καθώς σε αυτά
ήδη έχει μεταφερθεί η πλήρης επίδραση της δημογραφικής κάμψης. Στα
Νηπιαγωγεία αναμένεται ήπια αλλά σταθερή μείωση, καθώς οι νεότερες
γεννήσεις παραμένουν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ στα Δημοτικά η
μείωση θα είναι πιο αισθητή, καθώς οι μικρότερες γενιές της περιόδου
2018-2024 θα εισέρχονται σταδιακά στις ανώτερες τάξεις της πρωτοβάθμιας
εκπαίδευσης.
Η προβλεπόμενη μείωση του μαθητικού
πληθυσμού κατά την περίοδο 2026-2031 αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά
τη λειτουργία των σχολικών μονάδων της Πιερίας. Εφόσον επιβεβαιωθούν οι
δημογραφικές τάσεις που καταγράφονται σήμερα, αρκετά σχολεία, κυρίως σε
αγροτικές, ημιορεινές και ορεινές περιοχές του νομού, θα αντιμετωπίσουν
δυσκολίες στη διατήρηση της υφιστάμενης οργανικότητάς τους. Στα
Νηπιαγωγεία, η συνεχής μείωση των εγγραφών ενδέχεται να οδηγήσει σε
περαιτέρω μονοθέσια ή διθέσια σχήματα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις
μπορεί να τεθεί ζήτημα αναστολής λειτουργίας ή συγχώνευσης με γειτονικές
σχολικές μονάδες. Αντίστοιχα, στα Δημοτικά Σχολεία αναμένεται αύξηση
των περιπτώσεων υποβιβασμού οργανικότητας, καθώς αρκετές σχολικές
μονάδες θα δυσκολεύονται να διατηρήσουν τον απαιτούμενο αριθμό μαθητών
για την υφιστάμενη λειτουργικότητά τους.
Ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στις περιοχές όπου λειτουργούν
περισσότερες από μία σχολικές μονάδες σε μικρή γεωγραφική απόσταση και
με χαμηλό αριθμό μαθητών. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ενδεχόμενες
συγχωνεύσεις θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν πληρέστερα σχολικά
περιβάλλοντα, μεγαλύτερη εκπαιδευτική σταθερότητα και αποτελεσματικότερη
αξιοποίηση του εκπαιδευτικού προσωπικού και των υποδομών. Από την άλλη
πλευρά, δεν αναμένεται να επηρεαστούν όλες οι περιοχές με τον ίδιο
τρόπο. Ορισμένοι οικισμοί και κυρίως τα αστικά κέντρα της Κατερίνης,
καθώς και περιοχές με αυξημένη οικιστική ανάπτυξη ή πληθυσμιακή
συγκέντρωση, ενδέχεται να διατηρήσουν σταθερότερο μαθητικό πληθυσμό. Σε
τέτοιες περιπτώσεις, η διατήρηση ή ακόμη και η αύξηση της
λειτουργικότητας ορισμένων σχολικών μονάδων μπορεί να αποδειχθεί
αναγκαία για την κάλυψη των τοπικών αναγκών.
Συνεπώς, η αναδιάρθρωση του σχολικού χάρτη της Πιερίας έως το 2030 δεν
θα πρέπει να βασιστεί αποκλειστικά σε δημοσιονομικά ή διοικητικά
κριτήρια, αλλά κυρίως σε αντικειμενικά δημογραφικά δεδομένα και σε
προβλέψεις για τη μελλοντική μαθητική κίνηση. Οι γεννήσεις των
τελευταίων ετών δείχνουν ότι η μείωση του μαθητικού πληθυσμού θα
συνεχιστεί, γεγονός που καθιστά αναγκαίο έναν έγκαιρο και τεκμηριωμένο
σχεδιασμό, ώστε το δίκτυο των σχολικών μονάδων να παραμείνει
λειτουργικό, ποιοτικό και βιώσιμο για τις επόμενες δεκαετίες.
Πιθανές κατηγορίες παρεμβάσεων έως το 2030
| Κατηγορία | Αναμενόμενη τάση |
|---|---|
| Μικρά Νηπιαγωγεία (1-10 μαθητές) | Εξέταση συγχώνευσης ή αναστολής λειτουργίας |
| Μονοθέσια και διθέσια Δημοτικά | Πιθανοί υποβιβασμοί οργανικότητας |
| Σχολεία με σταθερή μείωση μαθητών επί σειρά ετών | Επανεξέταση λειτουργικότητας |
| Σχολεία σε αστικές ή αναπτυσσόμενες περιοχές | Διατήρηση ή αύξηση λειτουργικότητας |
| Συστάδες γειτονικών μικρών σχολείων | Διερεύνηση συγχωνεύσεων για δημιουργία ισχυρότερων μονάδων |
Νηπιαγωγεία που χρήζουν εξέτασης συγχώνευσης
| Νηπιαγωγείο | Μαθητές |
|---|---|
| 1Θ Νηπιαγωγείο Μοσχοχωρίου | 2 |
| 1/Θ Νηπιαγωγείο Αγίου Δημητρίου | 3 |
| Νηπιαγωγείο Βρίας | 4 |
| Νηπιαγωγείο Εξοχής | 4 |
| Νηπιαγωγείο Ράχης | 4 |
| Νηπιαγωγείο Νέας Τραπεζούντας | 5 |
| Νηπιαγωγείο Ρητίνης | 5 |
| Νηπιαγωγείο Χράνης | 6 |
| 1/Θ Νηπιαγωγείο Σφενδάμης | 7 |
| Νηπιαγωγείο Λαγοράχης | 7 |
Το Νηπιαγωγείο του Μοσχοχωρίου
μπορεί να συγχωνευτεί με το Νηπιαγωγείο του Σβορώνου, αν και το
Δημοτικό όταν έκλεισε συγχωνεύτηκε με το Δ.Σ. Ανδρομάχης και έτσι έγινε
6θέσιο. Το Νηπιαγωγείο του Αγίου Δημητρίου αν και αρχίζει να πηγαίνει και άλλο προς τα κάτω, λόγω της θέσης του χωριού θα πρέπει να μείνει ακόμα και με 1 παιδί. Τα Νηπιαγωγεία της Βρίας και της Ρητίνης μπορούν να συγχωνευτούν σ' ένα, ενώ το Νηπιαγωγείο της Εξοχής μπορεί
να συγχωνευτεί με το Π. Κεραμίδι, όπως έγινε και με τα Δημοτικά των
χωριών τον Αύγουστο του 2021. Τα υπόλοιπα νηπιαγωγεία θα πρέπει να
εξεταστούν με βάση και τις έγγραφες αλλά και τη δυναμική των χωριών
σύμφωνα με τα ετήσια στατιστικά των γεννήσεων.
Δημοτικά σχολεία που εμφανίζουν τον μικρότερο μαθητικό πληθυσμό
| Δημοτικό Σχολείο | Μαθητές |
|---|---|
| Δημοτικό Σχολείο Βρίας | 10 |
| Δημοτικό Σχολείο Σφενδάμης | 13 |
| Δημοτικό Σχολείο Χράνης | 13 |
| Δημοτικό Σχολείο Ράχης | 14 |
| Δημοτικό Σχολείο Αγίου Δημητρίου | 14 |
| Δημοτικό Σχολείο Ρητίνης | 14 |
| Δημοτικό Σχολείο Μοσχοχωρίου | 15 |
| Δημοτικό Σχολείο Σκοτίνας | 19 |
| Δημοτικό Σχολείο Κάτω Αγίου Ιωάννη | 20 |
Το Δ.Σ. του Αγίου Δημητρίου βγαίνει από την εξίσωση λόγω της θέσης του
χωρίου, ωστόσο τα Δ.Σ. Βρίας και Ρητίνης μπορούν να γίνουν ένα σχολείο
προκειμένου να μην κλείσει κανένα οριστικά. Επίσης, ως πότε μπορεί να
μείνει ανοιχτό το 1ο Δ.Σ. Κολινδρού το οποίο είναι 5θέσιο και ενδέχεται
τον φετινό Ιούλιο να γίνει 4θέσιο και να κινδυνεύει να μειωθεί σε
5θέσιο και το 2ο Δ.Σ. Κολινδρού; Η συγχώνευση σ' ένα 6θεσιο ή 7θεσιο με
την ονομασία ''ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΟΛΙΝΔΡΟΥ'' είναι μονόδρομος. Ας μην
ξεχνάμε ότι το 1 Δ.Σ. Κολινδρού είναι χτισμένο το 1850, καθώς εκεί
λειτούργησε η 1η Αστική Σχολή στην Επαρχία Πιερίας από το 1850 μέχρι
1907. Σημαντικό είναι επίσης ότι κάποια στιγμή πρέπει να ανοίξει και η
συζήτηση για την αναστολή λειτουργίας του 15ου Δ.Σ. και η μεταφορά
μαθητών και οργανικών σε όμορα σχολεία όπως είναι το 5ο Δ.Σ. και το 17ο
Δ.Σ.
Η εικόνα που προκύπτει από τα δεδομένα επιβεβαιώνει ότι η Πιερία
εισέρχεται σε φάση όπου η διατήρηση του υφιστάμενου σχολικού χάρτη δεν
ανταποκρίνεται πλέον στις δημογραφικές συνθήκες. Η αναδιάρθρωση του
δικτύου σχολικών μονάδων δεν αποτελεί επιλογή πολιτικής ευχέρειας, αλλά
αναγκαιότητα που απορρέει από τη μακροχρόνια μείωση των γεννήσεων και τη
συνεχή συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού.
**Τα στοιχεία προέρχονται από την
Ελληνική Στατιστική Υπηρεσία, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους του Νομού
Πιερίας και το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού
