Αντώνιος Ι. Ζαρκανέλας
π. Γενικός Διευθυντής Ανάπτυξης
Νομαρχίας Θεσ/νίκης
Η γέφυρα του Γοργοποτάμου μετά την καταστροφή της ανακατασκευάστηκε από τους Ιταλούς και δόθηκε πάλι σε χρήση έξη εβδομάδες μετά την ανατίναξή της. Όμως, κατά τις πληροφορίες των αρμόδιων υπηρεσιών του Στρατηγείου της Μέσης Ανατολής η ανάγκη αυστηρής και αποτελεσματικής φύλαξης του σιδηροδρομικού δικτύου έδειχνε ότι οι Γερμανοί θα αναλάμβαναν οι ίδιοι την φρούρηση τουλάχιστον των γεφυρών του και άλλων σημαντικών και ευαίσθητων σημείων του. Ετσι, το...
Κάϊρο και η Βρετανική Αποστολή στην Ελλάδα αποφάσισαν πριν συμβεί αυτό να καταστρέψουν και μία άλλη μεγάλη γέφυρα στη ορεινή Ρούμελη. Και αυτή ήταν η γέφυρα του ποταμού Ασωπούπου εκβάλλειστον Σπερχειό ποταμόπου όμως ήδη φρουρούνταν από Γερμανούς. Να σημειωθεί εδώ ότι η γέφυρα του Ασωπού μετά τις αναγνωριστικές επισκέψεις στις τρεις υποψήφιες γέφυρες πριν την επιχείρηση του Γοργοποτάμουείχε καταταχθεί τελευταία λόγω του δυσπρόσιτου, απόκρημνου και αφιλόξενου της περιοχής.Ένα τέτοιο εγχείρημα είχε ζητηθεί και από Στρατηγείο Μέσης Ανατολής καθώς ο σιδηροδρομικός άξονας Αθηνών-Θεσσαλονίκης-Σερβίας αποκτούσε μία νέα διάστασηαφού άρχισε να συζηττείται έντονα στα ύψιστα επίπεδα των Συμμάχων το αίτημα των Σοβιετικών για δημιουργίαστρατιωτικούμετώπου στα δυτικά, στην Ιταλία ή στην Ελλάδα-Βαλκάνια, για να ανακουφιστούν τα στρατεύματά τους στο Ανατολικό μέτωπο και να διευκολυνθεί η προέλασή τους προς την Γερμανία. Και θα δημιουργούσε προβλήματα στη μεταφορά γερμανικών στρατευμάτων από «ανενεργά» μέτωπαπ.χ της Μέσης Ανατολής προς την βαλκανική αλλά και την άμυνα της ίδιας της Γερμανίας…
Ο ΕντυΜάγιερς συμφώνησε με τον υπεύθυνο στην Ρούμελη αξιωματικό ΑρθουρΈντμοντςνα προχωρήσουν οι συνομιλίες του με τον Βελουχιώτη για την ανατίναξη της γέφυρας του Ασωπού με την βοήθεια μιας δύναμης μέχρι και 1000 ανταρτών που υποσχέθηκε ο Βελουχιώτης ότι μπορούσε να διαθέσει, υπό την προϋπόθεση διάθεσης του απαραίτητου οπλισμού,πυρομαχικών και εκρηκτικών.Με βάση το εντελώς αφιλόξενο και απόκρημνο της περιοχής υπήρχαν τρεις εναλλακτικές λύσεις για το εγχείρημα: Η πρώτη προέβλεπε την κατάληψη εν κινήσει του τραίνου καθώς ανέβαινε το βουνό αγκομαχώντας, αιφνιδιασμό και εξουδετέρωση της φρουράς της γέφυρας,τοποθέτηση των εκρηκτικών και απομάκρυνση. Για την περίπτωση θα χρειάζονταν μία μικρή μόνον ομάδα ανταρτών. Η δεύτερηπροέβλεπε μαζική επίθεση με μεγάλη δύναμη ανταρτών, που είχε ήδη υποσχεθεί ο Άρης με ταυτόχρονη κατάληψη των δύο σηράγγων, υπονόμευση της γέφυραςμε εκρηκτικά και ταχείααπομάκρυνση.
Και οι δύο από αυτές τις εναλλακτικές απορρίφθηκαν εκ των πραγμάτων τις αμέσως επόμενες ημέρες καθώς ο Βελουχιώτης «…κατόπιν εντολής της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ» , όπως είχε πει στον Μάγιερς, «…διέτασσε τον Συν/ρχη Ψαρρό να αφοπλίσει τους άνδρες του και να τους στείλει στα χωριά τους.» καθώς κατά το ΕΑΜ δεν έπρεπε να υπάρχει «καμιά άλλη ομάδα εκτός από τον ΕΛΑΣ στην Ρούμελη». MYERS, 1965, σελ. 170). Τις ίδιες εκείνες ημέρες συλλαμβάνονται από τον ΕΛΑΣ του Βελουχιώτη οι αρχηγοί και άλλων εθνικιστικών αντιστασιακών ομάδων της περιοχής π.χ. Κρανιάς, Παπαϊωάννου…Παρόλα αυτά ο Βελουχιώτης υπενθύμισε στον Μάγιερς ότι η υπόσχεση που έδωσε στον ΑρθουρΈντμοντς, για συμμετοχή στην επιχείρηση του Ασωπού «Ισχύει πάντα». Στο μεταξύ οΜάγιερς περίμενε τον ερχομό του «Ευμαίου»- Ανδρέας Τζήμας το πραγματικό του ονοματεπώνυμο – που συμμετείχε και αυτός στην «διοικούσα επιτροπή» του μόλις συσταθέντος Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, ως αντιπρόσωπος του ΕΑΜ, μαζί με τους Σαράφη και Βελουχιώτη. Ο Εύμαιος, ως εκ της θέσεως του, ήταν πρώτος «τη τάξει» ανάμεσά τους. Συναντήθηκε ο Μάγιερς με τον Εύμαιο και τον Σαράφη και ο Εύμαιος, αφού τον ενημέρωσε για τις παραπάνω εξελίξεις στο εσωτερικό του ΕΛΑΣ, του είπε ότι «…δεν μπορούσε να επιτρέψει στους αντάρτες του ΕΛΑΣ να χτυπήσουν την γέφυρα του Ασωπού γιατί ήταν «…μία εξαιρετικά επικίνδυνη επιχείρηση και θα προκαλούσε σίγουρα εκτεταμένα αντίποινα του εχθρού πάνω στους αθώους κατοίκους της περιοχής.». Και εξηγούσε ότι υπάρχουν πολλά σημεία της σιδηροδρομικής γραμμής Αθηνών – Θεσσαλονίκης που και απλούστερες επιχειρησιακά θα ήταν αλλά και αποτελεσματικότερες για την διακοπή της λειτουργίας του σιδηροδρόμου. (MYERS σελ. 173) επιμένοντας ότι δεν μπορούσε να αναλάβει την ευθύνη των απωλειών σε αντάρτες και δεδομένου ότι η επιτυχία δεν μπορούσε να είναι εξασφαλισμένη δεν συμφωνούσε με την επίθεση. Ο Σαράφης που ήταν παρών πήρε το λόγο και συμφωνώντας με τον Εύμαιο είπε πως «…από στρατιωτική άποψη θεωρούσε την επιχείρηση εντελώς απραγματοποίητη.», προσθέτοντας ότι «…ήξερε ένα τούνελ κοντά στον Τύρναβο που θα μπορούσαμε να το καταστρέψουμε αν μας δίνατε τα εκρηκτικά…»- (Σ.Σ. πρέπει να είναι λάθος γιατί στον Τύρναβο δεν υπάρχει σιδηροδρομική γραμμή. Μάλλον, εννοούσε, το τούνελ Κούρνοβο κοντά στο χωριό Αγιος ΣτέφανοςΔομοκού). Ο Μάγιερς αντέτεινε στον Σαράφη ότι στην περίπτωση αυτού του τούνελ το μπλοκάρισμα της γραμμής θα ήταν για μερικές ημέρες ενώ με την γέφυρα του Ασωπού για μερικούς μήνες όμως, και παρόλα αυτά, υποσχέθηκε να τον τροφοδοτήσει με τα απαραίτητα εκρηκτικά.
Έτσι, εκ των πραγμάτων, ο Μάγιερςβλέποντας ότι από τον ΕΛΑΣ όχι μόνον δεν υπήρχε πραγματικό ενδιαφέρον αλλά και προσπάθεια κωλυσιεργίας,συζήτησε το θέμα σεβάθοςμε τους συνεργάτες του συμφωνώντας στην πραγματοποίηση του εγχειρήματος αποκλειστικά από μία μικρή ομάδα βρετανών αξιωματικών, κατέληξαν στην Τρίτη εναλλακτική περίπτωση. Όταν ήρθαν και οι τρεις αξιωματικοί του Μηχανικού που είχε ζητήσει ο Μάγιερςαπό την Μέση Ανατολή μερικές εβδομάδες πριν, αποφάσισαν να δράσουν μόνοι τους. Τελικά την ομάδα αποτελούσαν οι: ΓκόφρεϋΓκόρντον-Γκρήντ, ο Ντόναλντ Στοτ, οι Μηχανικοί Γουινγκέητ, Σκοτ και Μακ-Ιντάϊρ, ένας έλληνας διερμηνέας ο Γιώργος Καρατζόπουλος και ο υποδεκανέας ΤσέστερΛόκγουντ, ένας αιχμάλωτος που είχε λίγες μέρες πριν δραπετεύσει. Ολοιτους ήταν εθελοντές.
Η επιχείρηση άρχισε στις 21 Μαϊου 1943 με την μεταφορά των συσκευασμένων εκρηκτικών σε σημείο ασφαλές κοντά στο φαράγγι και μετά από μία τελευταία, της τελευταίας στιγμής, αναγνωριστική επίσκεψη των Γκορντον και Σκότ. Το πρωϊ της 23ης Μαίουτα εκρηκτικά χωρίστηκαν σε πέντε δέματα, τυλίχθηκαν με ειδικά αδιάβροχα καλύμματα, ώστε να μην βραχούν από τα καταιωνιζόμενανερά των καταρρακτών και άρχισαν να μεταφέρονται,με προσοχή, με σχοινιά προς τα κάτω προς την βάση της γέφυρας.Η διαδικασία αυτή ήταν ιδιαίτερα αργή και η πρόοδοςστην κατάβαση προς την βάση του φαραγγιού πολύ λεπτή. Την πρώτη νύκτα την πέρασαν σε ένα στεγνό κοίλωμα του φαραγγιού. Την άλλη ημέρα, 24 Μαϊου, κατέβηκαν τα δύο τρίτα του φαραγγιού αλλά διαπίστωσαν ότι τους έλλειπεσχοινίγια να φθάσουν στον πάτο του ενώ το φεγγάρι δεν ήταν αρκετό για να συνεχίσουν γι΄αυτό αποφάσισαν, αφού έκρυψαν τα εκρηκτικά, να επιστρέψουν στην βάση τους, στο χωριά Ανατολή, μέχρι το επόμενο φεγγάρι.
Αφού έγιναν κάποιες αλλαγές στην σύνθεση της ομάδας, και παρέλαβαν το σχοινίπήγαν με το νέο φεγγάρι στο φαράγγι της γέφυρας στις 19 Ιουνίου και αφού έκαναν κάποιες προετοιμασίες κατέβασαν τα εκκρηκτικάακριβώς κάτω από την γέφυρα την επόμενη μέρα, 20 Ιουνίου,οπότε και αποφάσισαν να κτυπήσουνεκείνο το βράδυ. Από το απόγευμα άρχισαν οι τελευταίες αναγνωρίσεις-επιθεωρήσεις του χώρου, της γέφυρας κλπ., και αργότερα, υπό το φως του φεγγαριού έγινε η μεταφοράτων εκρηκτικών στην πλατφόρμα της γέφυρας και άρχισε η τοποθέτησή τους από τους δύο αξιωματικούς του Μηχανικού, τους Σκοτ και Μακ-Ιντάϊρ. Η τοποθέτηση και σύνδεση των εκκρηκτιών διήρκεσαν περί την μία ώρα και μετά από μισή ώρα ήταν όλα έτοιμα. Οι πυροδοτικοί μηχανισμοί που είχαντοποθετηθεί πάνω στην εκρηκτική γόμωσηλίγο μετά τα μεσάνυκτα θα λειτουργούσαν σε μιάμιση ώρα. Ολοι είχαν αρχίσει να απομακρύνονται αλλά καθυστερούσε η έκρηξη. Τελικά έγινε και αυτή στις 02:15 ταράζοντας ολόκληρη την περιοχή. Η κεντρική αψίδα κατέρρευσε συμπαρασύροντας και τις δύο ατσάλινες κολώνες που την υποστήριζανπέφτοντας ως άμορφη μάζα μπετόν, βράχων και ατσαλιού στο φαράγγι. Η επιχείρηση είχε πετύχει πλήρως αναφέρει ο Μάγιερς (σελ. 181 ).
Οι Γερμανοί μετά από αυτό το βαρύτατου κόστους «ορφανό κτύπημα» τουφέκισαν ολόκληρη την φρουρά για προδοσία (ΜYERS, E.C.D., 1975 (1955).Αυτό αλλά και το γεγονός ότι δεν προέβησαν σε αντίποινα εναντίον Ελλήνων αμάχων δείχνει, με στοιχείααπό Γερμανικά αρχεία(ΜΑΡΙΝΟΣ, Θ. 2003, τ.Β, σελ. 104),ότι δεν διέθεταν επιβαρυντικά στοιχεία και εμπλοκή Ελλήνων ανταρτών αλλά και συμμετοχή απλών πολιτών Είναι πολύ πιθανόνκαι η ανεύρεση,πέντε ημέρες αργότερα μιας σχοίνινης σκάλας,να τους οδήγησαν στο συμπέρασμα πραγματοποίσης του σαμποτάζ από τους συμμάχους.
Η γέφυρα του Ασωπού έμεινε εκτός λειτουργίας για περίπου τέσσερις μήνες. Οι εργασίες αναστήλωσής τηςήταν σύντονες,η γέφυρα δόθηκε προς χρήση σε δυο μήνες αλλά με την πρώτη δοκιμή κατέρρευσε ένας στύλοςσυμπαρασύρονταςένα τμήμα της γέφυρας και την ατμομηχανή δοκιμής στο ποτάμι. Απαιτήθηκανάλλοι δύο μήνες σκληρής και μεθοδικής δουλειάς για να επαναλειτουργήσει η σιδηροδρομική γραμμή κανονικά. Είναι ίσως η μόνη επιχείρησησαμποτάζ που η Γερανοί δεν απάντησαν με αντίποινα και εκτελέσεις Ελλήνων πολιτών.
