Η «Ριβιέρα του Οδυσσέα» είναι το κρυμμένο διαμάντι της Ιταλίας
Ανάμεσα στη Ρώμη και τη Νάπολη εκτείνεται μια από τις λιγότερο γνωστές αλλά πιο γοητευτικές ακτές της Ιταλίας, η Ριβιέρα του Οδυσσέα (Riviera di Ulisse). Η...
περιοχή, που βρέχεται από την Τυρρηνική Θάλασσα, διατηρεί μια βαθιά σύνδεση με την «Οδύσσεια» του Ομήρου και αποτελεί μια πιο αυθεντική και ήσυχη εναλλακτική σε σχέση με τους πολυσύχναστους ιταλικούς παραθαλάσσιους προορισμούς.
Η ακτογραμμή εκτείνεται για περίπου 70 χιλιόμετρα, από τη Ρώμη έως τη Νάπολη, περνώντας από μια σειρά παραθαλάσσιων πόλεων. Από την Τερατσίνα, μια από τις σημαντικότερες πόλεις της περιοχής, δεσπόζει το όρος Τσίρτσεο, ένας απόκρημνος βραχώδης όγκος που μοιάζει να αναδύεται μέσα από τη θάλασσα. Οι κάτοικοι λένε ότι το περίγραμμά του θυμίζει το προφίλ μιας μάγισσας και το αποκαλούν «η Μάγισσα Κίρκη», καθώς σύμφωνα με την τοπική παράδοση εκεί η Κίρκη μεταμόρφωσε τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια.
Η ακτογραμμή εκτείνεται για περίπου 70 χιλιόμετρα, από τη Ρώμη έως τη Νάπολη, περνώντας από μια σειρά παραθαλάσσιων πόλεων. Από την Τερατσίνα, μια από τις σημαντικότερες πόλεις της περιοχής, δεσπόζει το όρος Τσίρτσεο, ένας απόκρημνος βραχώδης όγκος που μοιάζει να αναδύεται μέσα από τη θάλασσα. Οι κάτοικοι λένε ότι το περίγραμμά του θυμίζει το προφίλ μιας μάγισσας και το αποκαλούν «η Μάγισσα Κίρκη», καθώς σύμφωνα με την τοπική παράδοση εκεί η Κίρκη μεταμόρφωσε τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια.
Η «Οδύσσεια» και οι δεσμοί της με τη νότια Ιταλία
Παρότι η «Οδύσσεια» θεωρείται κατεξοχήν ελληνικό έπος, αρκετά από τα πιο γνωστά επεισόδιά της έχουν συνδεθεί με περιοχές της νότιας Ιταλίας. Από τη Σικελία μέχρι τις ακτές νότια της Ρώμης, πόλεις και γεωλογικοί σχηματισμοί φέρουν παραδόσεις που σχετίζονται με το ταξίδι του Οδυσσέα, όπως αναφέρει το BBC.
Στη δέκατη ραψωδία, ο Οδυσσέας φτάνει πρώτα στη χώρα των Λαιστρυγόνων και στη συνέχεια στο νησί της Αιαίας, όπου συναντά την Κίρκη.
Ο αρχαιολόγος Λορέντσο Τσερουλέο επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις πως ο Όμηρος επισκέφθηκε ποτέ την Ιταλία ή ακόμη και ότι υπήρξε ως ιστορικό πρόσωπο. Ωστόσο, όταν οι αρχαίοι Έλληνες έφτασαν στις ιταλικές ακτές γύρω στο 750 π.Χ., τα ομηρικά έπη ήταν ήδη ιδιαίτερα δημοφιλή στους αποίκους και στους ναυτικούς.
Όπως εξηγεί, οι θαλασσοπόροι φοβούνταν τις άγνωστες θάλασσες και συνέδεαν τους νέους τόπους που ανακάλυπταν με μύθους που ήδη γνώριζαν, κάτι που τους έκανε να αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια.
Έτσι, το όρος Τσίρτσεο ταυτίστηκε με την Αιαία, ενώ η Τερατσίνα θεωρήθηκε η χώρα των γιγάντιων ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων. Η σύνδεση της Αιαίας με το όρος Τσίρτσεο θεωρήθηκε φυσική, καθώς στην αρχαιότητα μεγάλο μέρος του ακρωτηρίου βρισκόταν κάτω από τη θάλασσα, ενώ στην περιοχή υπήρχε και το ρωμαϊκό λιμάνι Κίρκειοι.
Παράλληλα, σύμφωνα με τον Τσερουλέο, οι γεωγραφικές αυτές ταυτίσεις απέκτησαν αργότερα και πολιτική σημασία για τους Ρωμαίους, οι οποίοι επιδίωκαν να συνδέσουν τις περιοχές τους με τον Οδυσσέα και άλλους μυθικούς ήρωες, ενισχύοντας το κύρος της αυτοκρατορικής εξουσίας. Ο Βιργίλιος αξιοποίησε αυτές τις παραδόσεις και στην «Αινειάδα», το έπος για την ίδρυση της Ρώμης.
Ο ίδιος πάντως ξεκαθαρίζει ότι «ο μύθος της Κίρκης ανήκει στον λογοτεχνικό κόσμο του ποιήματος και όχι στην ιστορική πραγματικότητα».
Η σύγχρονη Ριβιέρα του Οδυσσέα
Παρότι η σύνδεση της περιοχής με την «Οδύσσεια» έχει αρχαίες ρίζες, η ονομασία «Ριβιέρα του Οδυσσέα» είναι σχετικά σύγχρονη. Καθιερώθηκε τον 20ό αιώνα με στόχο την τουριστική προβολή της περιοχής.
Συνήθως περιλαμβάνει τις παραθαλάσσιες πόλεις από το Σαν Φελίτσε Τσίρτσεο μέχρι το Σκαούρι, στον κόλπο της Γκαέτα. Ωστόσο, και άλλες περιοχές, όπως τα νησιά Ποντίνε, η Φόρμια και η Γκαέτα, διεκδικούν δεσμούς με το ταξίδι του Οδυσσέα.
Ο Τσερουλέο σημειώνει ότι οι περιοχές συχνά ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την «ιδιοκτησία» των μύθων, ωστόσο οι Λαιστρυγόνες συνδέονταν ήδη από τις αρχαιότερες παραδόσεις με την Τερατσίνα.
Παρά τα ονόματα επιχειρήσεων που παραπέμπουν στον Οδυσσέα και την Πηνελόπη, η τοπική ταυτότητα παραμένει στενά δεμένη με την αλιεία. Οι κάτοικοι της Τερατσίνα αποκαλούν τους εαυτούς τους «αίμα ψαράδων», ενώ σήμερα η οικονομία της περιοχής στηρίζεται κυρίως στον θερινό τουρισμό.
Εθνικά πάρκα, αρχαιολογικοί χώροι και παραλίες
Οι επισκέπτες μπορούν να γνωρίσουν το όρος Τσίρτσεο μέσα από το Εθνικό Πάρκο Τσίρτσεο, μια προστατευόμενη έκταση περίπου 9.000 εκταρίων με παράκτιους αμμόλοφους, λίμνες, δάση και μονοπάτια πεζοπορίας. Στην κορυφή του βουνού, σε υψόμετρο 541 μέτρων, σώζονται τα ερείπια ρωμαϊκού ιερού αφιερωμένου στην Κίρκη, ενώ το πάρκο διοργανώνει ξεναγήσεις και στο σπήλαιο Γκουατάρι, όπου το 1939 ανακαλύφθηκαν λείψανα Νεάντερταλ.
Στο νότιο τμήμα της ακτογραμμής, το Περιφερειακό Πάρκο Ριβιέρα του Οδυσσέα προσφέρει διαδρομές μέσα στη φύση, παραλίες, θαλάσσιες σπηλιές και δυνατότητες εξερεύνησης της ακτής με σκάφος, όπως αναφέρει ο πρόεδρός του, Μάσιμο Τζοβανκέλι.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει και η Σπερλόνγκα. Αν και δεν συνδέεται άμεσα με την «Οδύσσεια», το 1957 ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο της ρωμαϊκής βίλας του αυτοκράτορα Τιβέριου μια εντυπωσιακή συλλογή μαρμάρινων γλυπτών με θέματα από το ομηρικό έπος.
Το 2019, η αρχαιολόγος Μαρίνα ντε Φραντσεσκίνι και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι το σπήλαιο είχε σχεδιαστεί έτσι ώστε το φως του ήλιου κατά τα ηλιοστάσια να φωτίζει τα γλυπτά. Όπως εξηγεί, οι Ρωμαίοι ήταν βαθιά επηρεασμένοι από τον ελληνικό πολιτισμό και με αυτόν τον τρόπο ο Τιβέριος επιχειρούσε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως απόγονο του Οδυσσέα.
Οι επισκέπτες μπορούν να περιηγηθούν στη βίλα και να δουν τα γλυπτά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Σπερλόνγκα, πριν απολαύσουν τις παραλίες και τα γραφικά σοκάκια της πόλης.
Ο Τσερουλέο σημειώνει ότι οι περιοχές συχνά ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την «ιδιοκτησία» των μύθων, ωστόσο οι Λαιστρυγόνες συνδέονταν ήδη από τις αρχαιότερες παραδόσεις με την Τερατσίνα.
Παρά τα ονόματα επιχειρήσεων που παραπέμπουν στον Οδυσσέα και την Πηνελόπη, η τοπική ταυτότητα παραμένει στενά δεμένη με την αλιεία. Οι κάτοικοι της Τερατσίνα αποκαλούν τους εαυτούς τους «αίμα ψαράδων», ενώ σήμερα η οικονομία της περιοχής στηρίζεται κυρίως στον θερινό τουρισμό.
Εθνικά πάρκα, αρχαιολογικοί χώροι και παραλίες
Οι επισκέπτες μπορούν να γνωρίσουν το όρος Τσίρτσεο μέσα από το Εθνικό Πάρκο Τσίρτσεο, μια προστατευόμενη έκταση περίπου 9.000 εκταρίων με παράκτιους αμμόλοφους, λίμνες, δάση και μονοπάτια πεζοπορίας. Στην κορυφή του βουνού, σε υψόμετρο 541 μέτρων, σώζονται τα ερείπια ρωμαϊκού ιερού αφιερωμένου στην Κίρκη, ενώ το πάρκο διοργανώνει ξεναγήσεις και στο σπήλαιο Γκουατάρι, όπου το 1939 ανακαλύφθηκαν λείψανα Νεάντερταλ.
Στο νότιο τμήμα της ακτογραμμής, το Περιφερειακό Πάρκο Ριβιέρα του Οδυσσέα προσφέρει διαδρομές μέσα στη φύση, παραλίες, θαλάσσιες σπηλιές και δυνατότητες εξερεύνησης της ακτής με σκάφος, όπως αναφέρει ο πρόεδρός του, Μάσιμο Τζοβανκέλι.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει και η Σπερλόνγκα. Αν και δεν συνδέεται άμεσα με την «Οδύσσεια», το 1957 ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο της ρωμαϊκής βίλας του αυτοκράτορα Τιβέριου μια εντυπωσιακή συλλογή μαρμάρινων γλυπτών με θέματα από το ομηρικό έπος.
Το 2019, η αρχαιολόγος Μαρίνα ντε Φραντσεσκίνι και οι συνεργάτες της διαπίστωσαν ότι το σπήλαιο είχε σχεδιαστεί έτσι ώστε το φως του ήλιου κατά τα ηλιοστάσια να φωτίζει τα γλυπτά. Όπως εξηγεί, οι Ρωμαίοι ήταν βαθιά επηρεασμένοι από τον ελληνικό πολιτισμό και με αυτόν τον τρόπο ο Τιβέριος επιχειρούσε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως απόγονο του Οδυσσέα.
Οι επισκέπτες μπορούν να περιηγηθούν στη βίλα και να δουν τα γλυπτά στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Σπερλόνγκα, πριν απολαύσουν τις παραλίες και τα γραφικά σοκάκια της πόλης.
Ένας αυθεντικός προορισμός μακριά από τον μαζικό τουρισμό
Παρά τη φυσική ομορφιά και τη σημαντική ιστορία της, η Ριβιέρα του Οδυσσέα εξακολουθεί να προσελκύει λιγότερους ξένους επισκέπτες σε σχέση με άλλες περιοχές της Ιταλίας.
Η Λίντα Κοντρέρας, από το τουριστικό γραφείο Centro Guide Turistiche στη Γκαέτα, εξηγεί ότι η θέση της περιοχής ανάμεσα στη Ρώμη και τη Νάπολη λειτουργεί εις βάρος της, καθώς οι περισσότεροι ξένοι ταξιδιώτες απλώς τη διασχίζουν.
Παρότι το καλοκαίρι οι Ιταλοί και οι επισκέπτες από τη βόρεια Ευρώπη αυξάνουν σημαντικά τον πληθυσμό των παραθαλάσσιων πόλεων, η τουριστική ανάπτυξη απέχει ακόμη από τα επίπεδα της Ρώμης ή της Ακτής Αμάλφι.
Η Μαρίνα ντε Φραντσεσκίνι θεωρεί ότι ταξιδιώτες που επιθυμούν να αποφύγουν τον υπερτουρισμό θα έπρεπε να επισκεφθούν μέρη όπως η Σπερλόνγκα, τα οποία χαρακτηρίζει εξαιρετικά και πολύ πιο ήρεμα.
Οι υποδομές μπορεί να είναι πιο απλές, όμως οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τη σύγχρονη ιταλική ζωή δίπλα σε ρωμαϊκά μνημεία, ψαρολίμανα, ιστορικά κέντρα με μεσαιωνική, μπαρόκ και ρωμαϊκή αρχιτεκτονική, καθώς και πλούσια γαστρονομία με φρέσκα θαλασσινά, μοτσαρέλα από βουβαλίσιο γάλα και αρωματικό κρασί Μοσχάτο.
Όπως συνοψίζει ο Μάσιμο Τζοβανκέλι, πρόκειται για «μια πιο γνήσια, αυθεντική και πιο αργή μορφή τουρισμού».
Ο μύθος εξακολουθεί να ζει
Για πολλούς κατοίκους, ο Οδυσσέας παραμένει κομμάτι της καθημερινής ταυτότητας της περιοχής. Ο Μάσιμο Τζοβανκέλι αναφέρει ότι όσοι γεννήθηκαν και μεγάλωσαν εκεί αισθάνονται στενά συνδεδεμένοι με την ιστορία και τον πολιτισμό που περιβάλλει τον ομηρικό ήρωα.
Η Μαρίζα Περόνι, ιδιοκτήτρια του παραλιακού καταστήματος La Sirena del Mare στην Τερατσίνα, θυμάται ότι ο εκλιπών σύζυγός της αφηγούνταν κάθε βράδυ στα παιδιά τους ιστορίες για τον Οδυσσέα, οι οποίες τα γοήτευαν.
Ο γιος τους, Ρομπερτίνο Ντέλα Φορνάτσε, αναφέρει ότι ο πατέρας του θαύμαζε ιδιαίτερα την ευφυΐα του Οδυσσέα και εμπνεόταν από τα ταξίδια και τις περιπέτειές του. Οι δυο τους ταξίδευαν συχνά στα νησιά Ποντίνε, ψάρευαν από τα ξημερώματα και ζούσαν, όπως λέει, «σαν τον Οδυσσέα», αναζητώντας πάντα όσα βρίσκονταν πέρα από τους Στύλους του Ηρακλή.
Από την άλλη πλευρά, η κάτοικος της Τερατσίνα, Μανουέλα Γκαλινάρι, αντιμετωπίζει πιο πρακτικά τον τοπικό μύθο. Όπως λέει, όταν μεγάλωνε όλοι μιλούσαν για τη Μάγισσα Κίρκη, χωρίς όμως να τη θεωρούν κάτι το ξεχωριστό. Μόνο ως ενήλικη συνειδητοποίησε ότι μέρος της «Οδύσσειας» διαδραματίζεται στον τόπο όπου γεννήθηκε.
Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της νότιας Ιταλίας. Όπως σημειώνει η Λίντα Κοντρέρας, «ο μύθος ασκεί πάντα γοητεία. Είναι σαν μια αγάπη που δεν σβήνει ποτέ. Μια ανεκπλήρωτη αγάπη, γιατί δεν θα μάθεις ποτέ αν ήταν πραγματική».
Από την άλλη πλευρά, η κάτοικος της Τερατσίνα, Μανουέλα Γκαλινάρι, αντιμετωπίζει πιο πρακτικά τον τοπικό μύθο. Όπως λέει, όταν μεγάλωνε όλοι μιλούσαν για τη Μάγισσα Κίρκη, χωρίς όμως να τη θεωρούν κάτι το ξεχωριστό. Μόνο ως ενήλικη συνειδητοποίησε ότι μέρος της «Οδύσσειας» διαδραματίζεται στον τόπο όπου γεννήθηκε.
Παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις, η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας της νότιας Ιταλίας. Όπως σημειώνει η Λίντα Κοντρέρας, «ο μύθος ασκεί πάντα γοητεία. Είναι σαν μια αγάπη που δεν σβήνει ποτέ. Μια ανεκπλήρωτη αγάπη, γιατί δεν θα μάθεις ποτέ αν ήταν πραγματική».
