Η σχολική παρουσία στην ύπαιθρο της Πιερίας: Η περίπτωση της Δημοτικής Ενότητας Ελαφίνας κατά την περίοδο 2013–2026

 

        Γράφει ο Στέργιος Ι. Καλλέργης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών

Η μελέτη της μαθητικής κίνησης στις μικρές τοπικές κοινωνίες της Πιερίας αποτελεί σημαντικό εργαλείο για την κατανόηση των δημογραφικών μεταβολών και των επιπτώσεών τους στην εκπαιδευτική οργάνωση. Η...  

 

σχολική μονάδα, ιδιαίτερα στους αγροτικούς και ημιαστικούς οικισμούς, δεν συνιστά απλώς έναν χώρο παροχής εκπαίδευσης, αλλά έναν θεσμό με ευρύτερη κοινωνική και πολιτισμική λειτουργία. Η διαχρονική παρακολούθηση του αριθμού των μαθητών και των νηπίων μπορεί να φωτίσει τις μεταβολές στη μαθητική βάση των κοινοτήτων, να αναδείξει τις διακυμάνσεις της σχολικής ζήτησης και να συμβάλει στην ερμηνεία των μετασχηματισμών που συντελούνται στον τοπικό κοινωνικό ιστό.
Η παρούσα ανάλυση αφορά τη Δημοτική Ενότητα Ελαφίνας του Δήμου Κατερίνης και εξετάζει τη μαθητική κίνηση των σχολικών μονάδων που καταγράφονται στα διαθέσιμα αρχεία για την περίοδο από το σχολικό έτος 2013–2014 έως και το 2025–2026. Η έρευνα επικεντρώνεται στους οικισμούς στους οποίους εντοπίζονται καταγραφές Δημοτικών Σχολείων ή Νηπιαγωγείων, δηλαδή στην Έλαφο, την Εξοχή, τα Καταλώνια, τη Λαγοράχη, τον Μοσχοπόταμο και το Παλαιό Κεραμίδι, ενώ η ονομασία «Δημοτικό Σχολείο Ελάφου – Εξοχής» ή «Δημοτικό Σχολείο Εξοχής – Παλαιού Κεραμιδίου». Αξίζει το σημειώσει ότι το 2022 το Δημοτικό Σχολείο Ελάφου-Εξοχή μετονομάστηκε και Δημοτικό Σχολείο Εξοχής-Παλαιού Κεραμιδίου. Οι υπόλοιποι οικισμοί της Δημοτικής Ενότητας, δηλαδή ο Αρωνάς, το Τόξο, το Μελιάδι και ο Τρίλοφος, δεν εμφανίζουν αντίστοιχες καταγραφές καθώς τα σχολεία τελούν σε καθεστώς αναστολής λειτουργίας.

Η μαθητική κίνηση κατά την περίοδο 2013-2020

Η συγκέντρωση των εγγραφών ανά σχολικό έτος αποτελεί το πρώτο επίπεδο αποτίμησης της εκπαιδευτικής πραγματικότητας της περιοχής. Για την περίοδο 2013–2019, τα διαθέσιμα δεδομένα καταγράφουν ξεχωριστές σχολικές μονάδες στα Καταλώνια και στον Μοσχοπόταμο, καθώς και σχολική μονάδα που συνδέεται ονομαστικά με την Έλαφο, την Εξοχή και το Παλαιό Κεραμίδι. Από το 2015–2016 εμφανίζεται, επιπλέον, ξεχωριστή καταγραφή Δημοτικού Σχολείου στο Παλαιό Κεραμίδι. Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ότι η εκπαιδευτική εξυπηρέτηση των οικισμών δεν παραμένει αμετάβλητη κατά τη διάρκεια της περιόδου, αλλά παρουσιάζει μεταβολές στην καταγραφή και στην κατανομή των σχολικών μονάδων.
Κατά το σχολικό έτος 2013–2014, το Δημοτικό Σχολείο Ελάφου-Εξοχής αριθμεί 57 μαθητές, ενώ τα Δημοτικά Σχολεία Καταλωνίων και Μοσχοποτάμου αριθμούν 25 και 17 μαθητές αντίστοιχα. Το συγκεκριμένο εύρημα αποτυπώνει μια εκπαιδευτική δομή στην οποία συνυπάρχουν μεγαλύτερες και μικρότερες σχολικές μονάδες, με διαφοροποιημένη μαθητική δυναμικότητα. Κατά το επόμενο σχολικό έτος, το μαθητικό δυναμικό των τριών αυτών μονάδων διαμορφώνεται σε 52, 19 και 18 μαθητές αντίστοιχα, καταγράφοντας υποχώρηση κυρίως στα Καταλώνια. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει τη σημασία της διαχρονικής παρακολούθησης των μικρών σχολείων, καθώς ακόμη και περιορισμένες αριθμητικές μεταβολές μπορούν να επηρεάσουν την οργάνωση των τάξεων και τη λειτουργική τους συγκρότηση.
Κατά τα σχολικά έτη 2015–2016 και 2016–2017, η σχολική εικόνα διαφοροποιείται. Το Δημοτικό Σχολείο Ελάφου – Εξοχής εμφανίζει 52 και 54 μαθητές αντίστοιχα, ενώ το Δημοτικό Σχολείο Καταλωνίων αριθμεί 19 και 15 μαθητές. Παράλληλα, το Δημοτικό Σχολείο Μοσχοποτάμου διατηρεί μαθητικό πληθυσμό 17 μαθητών και στα δύο σχολικά έτη. Στο Παλαιό Κεραμίδι καταγράφεται, επίσης, ξεχωριστή σχολική μονάδα με 28 μαθητές το 2015–2016 και 20 μαθητές το 2016–2017. Η παρουσία αυτών των καταγραφών υποδεικνύει ότι η μαθητική κίνηση της περιοχής συνδέεται με μεταβολές στη χωρική οργάνωση της εκπαίδευσης, οι οποίες δεν μπορούν να ερμηνευθούν αποκλειστικά μέσα από την αριθμητική εξέλιξη του συνολικού μαθητικού πληθυσμού.
Στα επόμενα σχολικά έτη παρατηρείται διαφορετική πορεία στις επιμέρους μονάδες. Το Δημοτικό Σχολείο Ελάφου – Εξοχής καταγράφει 48 μαθητές το 2017–2018, 43 το 2018–2019 και 36 το 2019–2020. Η μείωση από 48 σε 36 μαθητές αντιστοιχεί σε υποχώρηση κατά 25% μέσα σε δύο σχολικά έτη. Κατά την ίδια περίοδο, το Δημοτικό Σχολείο Καταλωνίων παρουσιάζει μείωση από 14 μαθητές το 2017–2018 σε 8 το 2018–2019, ενώ το Δημοτικό Σχολείο Παλαιού Κεραμιδίου αριθμεί 13 και 9 μαθητές κατά τα δύο τελευταία σχολικά έτη της περιόδου. Τα δεδομένα αυτά καταδεικνύουν ότι η μαθητική κίνηση στις μικρές σχολικές μονάδες παρουσιάζει έντονες διακυμάνσεις και ότι η συρρίκνωση του μαθητικού δυναμικού μπορεί να αφορά περισσότερους από έναν οικισμούς ταυτόχρονα.

 

Η μαθητική κίνηση κατά την περίοδο 2020–2026

 

  Η εξέλιξη της μαθητικής κίνησης κατά το δεύτερο μισό της εξεταζόμενης περιόδου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς τα στοιχεία καταγράφουν σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ της πρωτοβάθμιας και της προσχολικής εκπαίδευσης. Στα σχολικά έτη 2020–2021 και 2021–2022, το Δημοτικό Σχολείο Ελάφου – Εξοχής αριθμεί 38 και 34 μαθητές αντίστοιχα, ενώ το Δημοτικό Σχολείο Παλαιού Κεραμιδίου καταγράφει 15 και 19 μαθητές. Κατά το σχολικό έτος 2022–2023, τα στοιχεία εμφανίζουν μία ενιαία καταγραφή για το Δημοτικό Σχολείο Εξοχής – Παλαιού Κεραμιδίου (λόγω συγχώνευσης τον Αύγουστο του 2022), με 45 εγγεγραμμένους μαθητές. Ο αριθμός αυτός αυξάνεται σε 46 το 2023–2024, σε 59 το 2024–2025 και σε 61 το 2025–2026. Η μεταβολή από 45 σε 61 μαθητές αντιστοιχεί σε αύξηση περίπου 35,6% μέσα σε τρία σχολικά έτη. Η εξέλιξη αυτή υποδεικνύει ότι η μαθητική δυναμικότητα της σχολικής μονάδας παρουσιάζει σημαντική ανάκαμψη κατά τα τελευταία έτη της περιόδου, γεγονός που χρήζει περαιτέρω διερεύνησης ως προς τη σύνδεσή του με τις μετακινήσεις μαθητών, τη χωρική συγκέντρωση του μαθητικού πληθυσμού και την οργανωτική λειτουργία του σχολείου.

  Παράλληλα, η πορεία των Νηπιαγωγείων παρουσιάζει μια διαφορετική εικόνα. Το Νηπιαγωγείο Εξοχής καταγράφει 9 παιδιά το 2020–2021, 11 το 2021–2022, 13 το 2022–2023 και 16 το 2023–2024. Στη συνέχεια, ο αριθμός μειώνεται σε 11 το 2024–2025 και σε 5 το 2025–2026. Το Νηπιαγωγείο Λαγοράχης εμφανίζει 4 παιδιά το 2020–2021, 8 το 2021–2022 και 7 τόσο το 2022–2023 όσο και το 2023–2024 και το 2024–2025, ενώ το τελευταίο σχολικό έτος καταγράφει επίσης 7 παιδιά. Στον Μοσχοπόταμο, το Νηπιαγωγείο αριθμεί 5 παιδιά κατά τα σχολικά έτη 2020–2021 και 2021–2022, 4 το 2022–2023, ενώ δεν εμφανίζεται στα επόμενα διαθέσιμα έτη. Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν τη μεταβλητότητα της προσχολικής εκπαίδευσης στους μικρούς οικισμούς, όπου ακόμη και ολιγάριθμες μεταβολές στις εγγραφές μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργική δυναμικότητα των σχολικών μονάδων.

 

  Η μαθητική κίνηση των σχολικών μονάδων της Δημοτικής Ενότητας Ελαφίνας πρέπει να εξεταστεί στο ευρύτερο πλαίσιο των δημογραφικών μετασχηματισμών που χαρακτηρίζουν πολλές αγροτικές περιοχές της Ελλάδας. Η μείωση του αριθμού των παιδιών σχολικής ηλικίας, η μεταβολή της ηλικιακής σύνθεσης του πληθυσμού, η μετακίνηση οικογενειών προς μεγαλύτερα οικιστικά κέντρα και η αναδιάρθρωση των τοπικών οικονομικών δραστηριοτήτων αποτελούν παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν τη ζήτηση για εκπαιδευτικές υπηρεσίες. Στο πλαίσιο αυτό, η εξέλιξη του μαθητικού πληθυσμού δεν αποτελεί απλώς έναν στατιστικό δείκτη της εκπαιδευτικής δραστηριότητας, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως ένδειξη των μεταβολών στη δημογραφική αναπαραγωγή και στη χωρική κατανομή των οικογενειών.

 

  Η περίπτωση της Ελάφου, της Εξοχής, των Καταλωνίων, της Λαγοράχης, του Μοσχοποτάμου και του Παλαιού Κεραμιδίου αναδεικνύει τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στη σχολική παρουσία και τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινοτήτων. Η διατήρηση σχολικών μονάδων σε μικρούς οικισμούς συνδέεται με τη δυνατότητα των οικογενειών να εξασφαλίζουν πρόσβαση στην εκπαίδευση χωρίς καθημερινές μετακινήσεις προς μεγαλύτερα κέντρα. Ταυτόχρονα, το σχολείο αποτελεί φορέα κοινωνικής αλληλεπίδρασης και στοιχείο της ιστορικής συνέχειας του οικισμού. Η απουσία σχολικής μονάδας ή η ενδεχόμενη αναστολή λειτουργίας της μπορεί να επηρεάσει την καθημερινότητα των οικογενειών, τη σχέση των κατοίκων με τον τόπο τους και τη γενικότερη κοινωνική συνοχή. Ωστόσο, η σύνδεση της μαθητικής μείωσης με συγκεκριμένες αιτίες, όπως η υπογεννητικότητα ή η μετανάστευση οικογενειών, απαιτεί συμπληρωματική δημογραφική και ιστορική τεκμηρίωση.

  Από ιστορικό-εκπαιδευτική σκοπιά, ιδιαίτερη σημασία έχει η μεταβολή των ονομασιών και των καταγραφών των Δημοτικών Σχολείων που συνδέονται με την Έλαφο, την Εξοχή και το Παλαιό Κεραμίδι. Η παρουσία διαφορετικών ονομασιών στα αρχεία κατά τη διάρκεια της περιόδου 2013–2026 υποδηλώνει ότι η εκπαιδευτική οργάνωση της περιοχής έχει υποστεί μεταβολές, οι οποίες σχετίζονται με διοικητικές ρυθμίσεις, συγχωνεύσεις, μεταβολές στην έδρα ή αναδιοργάνωση της σχολικής εξυπηρέτησης.

 

  Η εξέταση της μαθητικής κίνησης στη Δημοτική Ενότητα Ελαφίνας κατά την περίοδο 2013–2026 αναδεικνύει μια εκπαιδευτική πραγματικότητα που χαρακτηρίζεται από διαφοροποιημένες τάσεις μεταξύ των επιμέρους οικισμών και των δύο βαθμίδων εκπαίδευσης. Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση παρουσιάζει έντονες διακυμάνσεις στη μαθητική της δυναμικότητα, με χαρακτηριστική την αύξηση των εγγραφών στο Δημοτικό Σχολείο που συνδέεται με την Έλαφο, την Εξοχή και το Παλαιό Κεραμίδι κατά τα τελευταία σχολικά έτη. Αντίθετα, η προσχολική εκπαίδευση εμφανίζει μεγαλύτερη μεταβλητότητα, με εναλλαγές στον αριθμό των παιδιών και στη διαθεσιμότητα των καταγεγραμμένων μονάδων.