Γράφει ο Στέργιος Ι. Καλλέργης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης
Η εξέλιξη του σχολικού δικτύου συνδέεται άμεσα με τις δημογραφικές, κοινωνικές και χωρικές μεταβολές που συντελούνται σε μια περιοχή. Ο ...
αριθμός των σχολικών μονάδων, το μέγεθός τους, η κατανομή των μαθητών και των εκπαιδευτικών, αλλά και οι αποφάσεις για υποβιβασμούς, συγχωνεύσεις ή καταργήσεις σχολείων δεν αποτελούν ανεξάρτητες εκπαιδευτικές εξελίξεις. Αντίθετα, αντανακλούν σε σημαντικό βαθμό τη μεταβολή του πληθυσμού και ιδιαίτερα τη διαχρονική εξέλιξη του αριθμού και της γεωγραφικής κατανομής των παιδιών σχολικής ηλικίας. Η σχέση αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής στην περίπτωση των ολιγοθέσιων σχολείων, τα οποία για πολλές δεκαετίες αποτέλεσαν βασικό στοιχείο της εκπαιδευτικής οργάνωσης της ελληνικής υπαίθρου. Τα μονοθέσια, διθέσια και τριθέσια δημοτικά σχολεία δημιουργήθηκαν και διατηρήθηκαν σε μεγάλο βαθμό για να εξασφαλίζεται η πρόσβαση στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση ακόμη και σε μικρούς, απομακρυσμένους ή πληθυσμιακά αραιούς οικισμούς. Υπό αυτή την έννοια, το ολιγοθέσιο σχολείο δεν αποτελούσε απλώς μια μικρή εκπαιδευτική μονάδα, αλλά έναν θεσμό στενά συνδεδεμένο με τη χωρική οργάνωση του πληθυσμού και τη ζωή της τοπικής κοινωνίας.
Οι μεταπολεμικές δημογραφικές εξελίξεις, ωστόσο, μετασχημάτισαν σταδιακά τις συνθήκες μέσα στις οποίες λειτουργούσε το σχολικό αυτό πρότυπο. Η μείωση της γονιμότητας και των γεννήσεων, η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, η αστικοποίηση και η πληθυσμιακή αποδυνάμωση αρκετών αγροτικών και ορεινών περιοχών περιόρισαν σταδιακά τον αριθμό των παιδιών στις μικρότερες τοπικές κοινωνίες. Η επίδραση της δημογραφίας στην εκπαίδευση είναι, μάλιστα, χρονικά προοδευτική, καθώς οι μειωμένες γεννήσεις μιας συγκεκριμένης περιόδου μετατρέπονται μετά από ορισμένα χρόνια σε μικρότερες ηλικιακές ομάδες και, στη συνέχεια, σε μικρότερο μαθητικό πληθυσμό. Η εξέλιξη αυτή μπορούσε να επηρεάσει άμεσα την οργανικότητα των σχολικών μονάδων. Ένα σχολείο που εξυπηρετούσε αρχικά μεγαλύτερο αριθμό μαθητών μπορούσε σταδιακά να υποβιβαστεί σε λιγότεροθέσια μονάδα, ενώ σε περιοχές με εντονότερη πληθυσμιακή συρρίκνωση μπορούσε να δημιουργηθεί η ανάγκη αναδιοργάνωσης του σχολικού δικτύου. Με τον τρόπο αυτό, η δημογραφική μεταβολή δεν επηρέαζε μόνο τον αριθμό των μαθητών, αλλά σταδιακά μετασχημάτιζε και τη δομή, την κατανομή και τη βιωσιμότητα των σχολικών μονάδων.
Η συγχώνευση σχολικών μονάδων αποτέλεσε μία από τις βασικές μορφές αναδιοργάνωσης του σχολικού δικτύου στο πλαίσιο αυτών των μεταβολών. Μέσω της συγχώνευσης δύο ή περισσότερες μικρές σχολικές μονάδες μπορούσαν να ενοποιηθούν και να δημιουργηθεί μία μεγαλύτερη σχολική μονάδα, στην οποία συγκεντρωνόταν ο μαθητικός πληθυσμός των επιμέρους οικισμών. Η λογική αυτή συνδεόταν με την προσπάθεια δημιουργίας σχολείων μεγαλύτερης οργανωτικής και εκπαιδευτικής δυνατότητας, με περισσότερους εκπαιδευτικούς και καλύτερες προϋποθέσεις λειτουργίας των τάξεων. Παράλληλα, όμως, η συγχώνευση δεν ήταν απλώς ζήτημα εκπαιδευτικής οργάνωσης. Επηρέαζε τη γεωγραφική πρόσβαση των μαθητών στο σχολείο, καθώς η μεταφορά της εκπαιδευτικής δραστηριότητας σε έναν μεγαλύτερο οικισμό συνεπαγόταν συχνά καθημερινές μετακινήσεις μαθητών από τους μικρότερους οικισμούς. Για τον λόγο αυτό, η απόφαση για συγχώνευση βρισκόταν στο σημείο συνάντησης διαφορετικών παραμέτρων: του αριθμού των μαθητών, της οργανικότητας του σχολείου, της γεωγραφικής θέσης, των αποστάσεων, της δυνατότητας μεταφοράς και των ιδιαίτερων κοινωνικών συνθηκών κάθε περιοχής.
Η πολιτική των συγχωνεύσεων απέκτησε ιδιαίτερη θεσμική σημασία κατά τη δεκαετία του 1980. Ο Ν. 1304/1982 προέβλεψε τη δυνατότητα συγχώνευσης μονοθέσιων, διθέσιων και τριθέσιων δημοτικών σχολείων σε μεγαλύτερες σχολικές μονάδες, ενώ ο Ν. 1566/1985 διατήρησε και εξειδίκευσε τη δυνατότητα αυτή, προβλέποντας μεταξύ άλλων τη συγχώνευση μικρών σχολείων και τη δωρεάν μεταφορά των μαθητών προς τις νέες σχολικές έδρες. Η θεσμική αυτή κατεύθυνση εντασσόταν σε μια ευρύτερη προσπάθεια αναδιοργάνωσης του σχολικού δικτύου και προσαρμογής του στις νέες πληθυσμιακές και εκπαιδευτικές συνθήκες. Η συγχώνευση, επομένως, δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται αποκλειστικά ως διοικητικό μέτρο περιορισμού των μικρών σχολικών μονάδων, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης εκπαιδευτικής πολιτικής που επιδίωκε τη συγκρότηση μεγαλύτερων σχολικών μονάδων και την προσαρμογή της σχολικής υποδομής στις μεταβαλλόμενες ανάγκες του μαθητικού πληθυσμού. Παράλληλα, η πρόβλεψη για μεταφορά των μαθητών δείχνει ότι το ζήτημα της πρόσβασης αποτελούσε βασική παράμετρο της διαδικασίας, ιδιαίτερα όταν η νέα σχολική έδρα βρισκόταν σε διαφορετικό οικισμό.
Η σχέση μεταξύ δημογραφίας και συγχωνεύσεων, ωστόσο, δεν είναι μονοσήμαντη. Η μείωση του μαθητικού πληθυσμού μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες ένα σχολείο καθίσταται ολιγοθέσιο και στη συνέχεια υποψήφιο για συγχώνευση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε μικρή σχολική μονάδα πρέπει υποχρεωτικά να συγχωνευθεί. Η τελική απόφαση εξαρτάται από ένα σύνολο παραγόντων, όπως η γεωγραφία της περιοχής, οι αποστάσεις μεταξύ των οικισμών, η δυνατότητα ασφαλούς μετακίνησης των μαθητών, οι συγκοινωνιακές υποδομές, η στελέχωση των σχολείων και οι ιδιαίτερες κοινωνικές συνθήκες. Ιδιαίτερα στις αγροτικές και ορεινές περιοχές, το σχολείο μπορεί να αποτελεί έναν από τους τελευταίους δημόσιους θεσμούς που εξακολουθούν να λειτουργούν στον οικισμό. Η απομάκρυνσή του μπορεί, επομένως, να έχει συνέπειες που υπερβαίνουν την ίδια την εκπαιδευτική λειτουργία, καθώς ενδέχεται να ενισχύσει την αίσθηση κοινωνικής και δημογραφικής αποδυνάμωσης μιας περιοχής. Από την άλλη πλευρά, η συγκέντρωση των μαθητών σε μεγαλύτερες σχολικές μονάδες μπορεί να δημιουργεί καλύτερες οργανωτικές και εκπαιδευτικές δυνατότητες. Η αξιολόγηση, συνεπώς, μιας συγχώνευσης απαιτεί να εξετάζεται όχι μόνο ο αριθμός των μαθητών, αλλά και το συνολικό δημογραφικό, χωρικό και κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνεται η σχετική απόφαση.
Υπό αυτή την οπτική, το σχολικό δίκτυο μπορεί να θεωρηθεί ένας ιδιαίτερος δείκτης της δημογραφικής εξέλιξης μιας περιοχής. Η μεταβολή από ένα πολυθέσιο σε ένα ολιγοθέσιο σχολείο, η σταδιακή μείωση του αριθμού των μαθητών και, τελικά, η συγχώνευση ή κατάργηση μιας σχολικής μονάδας αποτυπώνουν διαφορετικά στάδια της επίδρασης της δημογραφικής μεταβολής στην εκπαίδευση. Το σχολείο μπορεί, επομένως, να λειτουργήσει ως ένας «δημογραφικός καθρέφτης» της τοπικής κοινωνίας, καθώς η εξέλιξη της οργανικότητας, του μαθητικού πληθυσμού και του αριθμού των σχολικών μονάδων αντανακλά σε σημαντικό βαθμό τη μεταβολή των ηλικιακών ομάδων και τη χωρική ανακατανομή του πληθυσμού. Η σχέση αυτή μπορεί να αποδοθεί σχηματικά ως μια αλληλουχία: μείωση των γεννήσεων, συρρίκνωση των παιδικών ηλικιών, μείωση του μαθητικού πληθυσμού, περιορισμός του αριθμού των μαθητών ανά σχολική μονάδα, υποβιβασμός σχολείων σε ολιγοθέσιες μονάδες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αναδιοργάνωση του σχολικού δικτύου μέσω συγχωνεύσεων. Η αλληλουχία αυτή δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις περιοχές, αποτελεί όμως ένα χρήσιμο αναλυτικό πλαίσιο για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ δημογραφίας και εκπαίδευσης.
Η περίπτωση της Πιερίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο πλαίσιο αυτό, καθώς ο νομός συνδυάζει διαφορετικές δημογραφικές και χωρικές πραγματικότητες. Η πληθυσμιακή συγκέντρωση στην Κατερίνη και σε άλλους μεγαλύτερους οικισμούς συνυπάρχει με μικρότερους αγροτικούς, ημιαστικούς και ορεινούς οικισμούς, οι οποίοι δεν ακολούθησαν όλοι την ίδια δημογραφική πορεία. Οι διαφοροποιήσεις αυτές επηρέασαν αναπόφευκτα και την κατανομή του μαθητικού πληθυσμού και, συνεπώς, τη λειτουργία και την οργανικότητα των σχολικών μονάδων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επομένως οι προτάσεις συγχώνευσης σχολικών μονάδων που διατυπώθηκαν στην Πιερία το 1983 και η εξέλιξη της σχετικής διαδικασίας κατά τα έτη 1988 και 1989. Η σύγκριση των προτάσεων με όσα συνέβησαν τελικά κατά την επόμενη περίοδο επιτρέπει να εξεταστεί κατά πόσο ο αρχικός σχεδιασμός υλοποιήθηκε, τροποποιήθηκε ή δεν προχώρησε, αλλά και ποιοι παράγοντες επηρέασαν την τελική διαμόρφωση του σχολικού δικτύου. Έτσι, η περίπτωση της Πιερίας μπορεί να αποτελέσει ένα συγκεκριμένο ιστορικό παράδειγμα μέσα από το οποίο αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο η δημογραφική μεταβολή, η εξέλιξη του μαθητικού πληθυσμού και οι εκπαιδευτικές πολιτικές συναντήθηκαν στη διαδικασία αναδιοργάνωσης των σχολικών μονάδων.
Επειδή ο εξορθολογισμός της σχολικής χρονιάς ξεκίνησε με την εγκύκλιο του ΥΠΑΙΘΑ στις 2 Νοεμβρίου με τίτλο ''Μεταβολές σχολικών μονάδων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας για το σχολικό έτος'' θέλω να κάνω μία αναδρομή στο 1983 όταν και στην Πιερία προτάθηκε το πρώτο μεγάλο κύμα συγχωνεύσεων που πραγματοποιήθηκε σταδιακά με έμφαση το 1988.
Προτάσεις 1983
1) Το Δ.Σ. Πλαταμώνα με των Νέων Πόρων
2) Το Δ.Σ. Κ. Μηλιάς με της Μ. Μηλιάς
3) Το Δ.Σ. Ρητίνης με του Ελατοχωρίου
4) Το Δ.Σ. Λόφου με της Ράχης
5) Το Δ.Σ. Μοσχοχωρίου με της Νεοκαισάρειας
6) Το Δ.Σ. Λαγόραχης με το Μοσχοπόταμο και το Μελιάδι
7) Το Δ.Σ. Τόξου με το Καταλωνίων
8) Το Δ.Σ. Εξοχής με της Ελάφου
9) Το Δ.Σ. Νέου Κεραμιδίου με τον Αρωνά και το Παλαιό Κεραμίδι
10) Το. Δ.Σ. Γανόχωρας με τον Α. Άγιο Ιωάννη
11) Το Δ.Σ. Νέας Τραπεζούντας με τον Κ. Αγιάννη
12) Το 1ο Κίτρους με το 2ο Κίτρους
13) Το Δ.Σ. Κούκου με την Σεβαστή και την Παλαιόστανη
14) Το Δ.Σ. Καλλιθέας με την Παραλία
15) Το Δ.Σ. Σφενδάμης με των Αλωνίων
16) Το Δ.Σ. Μεθώνης με το Παλαιό Ελευθεροχώρι και τη Νέα Αγαθούπολη
17) Το 2ο Κολινδρού με την Καστανιά, το Λιβάδι και τα Παλιάμπελα
18) Το Δ.Σ Ρυακίων με τον Τρίλοφο
Το 1988 προχώρησαν οι πρώτες συγχωνεύσεις στην Πιερία μετά από 20 χρόνια. Το Κίτρος έμεινε με 1 Δημοτικό, καθώς το 1ο και το 2ο Κίτρους έγιναν ένα 4θέσιο. Συγχωνεύτηκε το Παλιό Ελευθεροχώρι, με τη Νέα Αγαθούπολη και τη Μεθώνη σ' ένα σχολείο ως 5θέσιο. Συγχώνευση έγινε επίσης και του 3ου Αιγινίου αφού τράβηξε το Λιβάδι και τη Μεγάλη Γέφυρα και έτσι το 3ο Αιγινίου έγινε 6θέσιο από 3θέσιο. Ο Κούκος και η Σεβαστή έγιναν ένα σχολείο πριν πάνε και τα δύο στο Κορινό. Η Έλαφος και η Εξοχή έγιναν ένα σχολείο, ο Αρωνάς ενσωματώθηκε στο 13ο Δ.Σ. και η Καστανιά στο 2ο Κολινδρού. Το 1989 στο 3ο Αιγινίου ενσωματώθηκαν και τα Παλιάμπελα
Καταληκτικά στο σήμερα, το σχολείο του 2030 δεν θα έχει καμία σχέση με το σχολείο του σήμερα ενώ το σχολικό δίκτυο θα υποστεί ραγδαίες συγχωνεύσεις στην καλύτερη ή καταργήσεις στη χειρότερη.